Taiwanese Hokkien

Taiwanese Hokkien (tayvança Tâi-gí, Taigi) — Hokkien tilining Tayvanda tarqalgan körinişi. Unda Tayvan aholisining 70 foizdan ortiği ona tili sifatida sözlaşadi. U Tayvanning milliy tillaridan biri.

Taiwanese Hokkien Hokkien, ya'ni Janubiy Min tilining bir şevasidir. Rus Vikipediyasiga köra, u xitoy tillari kenja oilasiga, xitoy-tibet oilasiga kiradi. Boşqa Min tillari singari unda adabiy va oğzaki leksik qatlamlar bor; ular rasmiy va norasmiy uslublar bilan boğlanadi. Adabiy qatlam Tang sulolasining oxirigaça borib taqaladi, oğzaki qatlam esa Xan sulolasi davrida xitoy tilining asosiy oqimidan ajralgan, deb hisoblanadi.

Tayvandagi mintaqaviy farqlar Janubiy Fujyanning Quanzhou va Zhangzhou şevalariga, keyinroq Amoy (Syamen) şevasiga borib taqaladi. Hozir Lukang şahri va Yilan okrugi mos ravişda Quanzhou va Zhangzhou talaffuzini saqlagan, deyarli barça boşqa hududlarda ikkalasining aralaşmasi qöllanadi. Tilda yapon tilidan va tub formoza tillaridan özlaşmalar bor. Ayrim olimlar oğzaki leksikaning bir qismini avstroneziy va tay tillari bilan boğlaydi, biroq bu qaraşlar munozarali.

Til Tayvan orolida tarqalgan; unda aholining taxminan 70 foizi (etnik xoklolar) gaplaşadi. 1949-yilda materik Xitoydan ommaviy köçib keliş natijasida xoklolar uluşi kamaydi. Til 2017-yilda Tayvanda «milliy til» maqomini oldi. Unda Taybey metrosida ayrim e'lonlar öqiladi, xususiy matbuot, internet va kitoblar mavjud. Ingliz Vikipediyasiga köra, aholi röyxati ma'lumotlarida uni bilganlar soni kamayişda davom etgan; şunga qaramay, u ma'bad marosimlarining amaldagi tili bölib qolmoqda.

Til Amoy va Zhangzhou şevalari bilan özaro tuşunarli. Şuningdek, Filippin Hokkieni bilan ham tuşuniladi (ular birgalikda taxminan 3 million kişi).

Xitoy iyeroglifleri ham, yevropalik missionerlar işlab çiqqan lotin yozuviga asoslangan Pe̍h-ōe-jī (POJ) ham qöllanadi. Rus Vikipediyasiga köra, rasmiy tizim biroz özgartirilgan Tâi-lô hisoblanadi.

Hokkien 1600-yillar atrofida Janubiy Fujyandan köçib kelganlar bilan Tayvanga kirib keldi. Gollandiya mustamlakasi davrida (Tayvanning Tainan hududida) Quanzhou va Zhangzhou atrofidan köp xitoyliklar jalb qilindi. 1661-yilda Koxinga hollandlarni quvib çiqarib, Tungning şohligini tuzdi; askarlarining köpi Quanzhoudan bölgani uçun orolda Quanzhou şevasi nufuzli edi. 1683-yilda Qing sulolasi hukmronligi boşlandi. 1722-yilda Qing amaldori Huang Şujing mahalliy tilni tuşunib bölmaydigan «quş sayraşi»ga öxşatgan.

1895-yildan Yapon hukmronligi davrida yapon tili rasmiy til böldi, til köplab yapon özlaşmalarini qabul qildi (masalan, piān-só͘ — «hojatxona»). 1937-yildan keyin lotinlaştirilgan yozuv taqiqlandi, 1939-yilda adabiy talaffuzda klassik xitoy tilini öqitgan xususiy maktablar yopildi. 1945-yildan keyin Gomindan hukumati, ayniqsa 1949-yildan söng, mandarin tilini tarğib qildi; 1964-yilda maktablarda va rasmiy joylarda Tayvan Hokkieni yoki hakka tilida gapiriş taqiqlandi. 1987-yilda harbiy holat bekor qilinib, 1990-yillarda ona tili harakati boşlanganidan keyin til qayta tiklandi.

Tilning nomi ham munozarali: Tâi-gí nomi 1852-yildan, Bân-lâm-gí esa 1935-yildan eslanadi. 2024-yil avgustda Tayvan Madaniyat va Ta'lim vazirliklari «臺灣台語» nomini rasman tasdiqladi. Xitoyda «Tâi-gí» sözi Xinhua agentligining senzura röyxatida, deb yoziladi.

Undoş tovuşlar qirğoq böyi Hokkien şevalaridagi kabi, 14–15 ta boş undoş mavjud. Fonetikasi: /dz/ boşlanğiçi köp şevalarda saqlangan, Şimolga yaqin şevalarda (Lukang, Xinzhu) /l/ ga ötgan, janubdagi ayrim sözlovçilarda /g/ ga ötadi. Ohanglar asosan Amoy şevasiga öxşaş.

Grammatikasi materik Hokkieniga umuman öxşaş. Sezilarli farqlardan biri — obyektni kiritadigan 共 kā predlogining otlardan oldin tez-tez qöllanişi. Luğatda yapon özlaşmalari bor: Ta'lim vazirligining luğatida deyarli ikki yuzta yapon sözi qayd etilgan.