Ateroskleroz
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Ateroskleroz (yunonça athera — «bötqa» va skleroz — «qotiş») — yirik va örta kalibrli arteriyalarning surunkali kasalligi bölib, unda tomir devorining içki qavatida xolesterin va boşqa yoğsimon moddalar (lipidlar) yiğiladi, söng atrofida biriktiruvçi töqima ösib, tomir torayadi. ÖzME uni moddalar almaşinuvining buzilişi bilan boğlaydi; Inglizça Vikipediya esa bugungi qaraşni aks ettirib, aterosklerozni qonda xolesterin, ayniqsa past ziçlikli lipoproteinlar miqdori oşgani sabab rivojlanadigan surunkali yalliğlaniş jarayoni deb ta'riflaydi.12
Rivojlaniş mexanizmi
13Kasallikning asosiy belgisi — aterosklerotik pilakça. Rusça Vikipediyaga köra, pilakça arteriya içki qavati (intima) ostida xolesterin va lipoproteinlarning töplanişidan boşlanadi; keyin unga biriktiruvçi töqima ösib kiradi, devorga kalsiy tuzlari çökadi. Natijada tomir devori qattiqlaşadi, şakli özgaradi, ba'zan esa tomir butunlay bekilib qoladi. ÖzME arteriya devori hujayralaridagi biokimyoviy özgarişlar va fibroz töqimaning ösişi kasallikni boşlab beruvçi omil ekanini ta'kidlaydi.
Rusça Vikipediya kasallik kelib çiqişi haqida yagona nazariya yöqligini qayd etadi: lipoproteinlarning devorga simişi, tomir içki qoplamasi (endoteliy) himoya xossalarining buzilişi, immun hujayralarining roli, irsiy nuqson va boşqa farazlar ilgari surilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, jarayon köpinça bolalik yoki yoşlikda boşlanadi va yillar davomida heç qanday belgi bermaydi.
Xavf omillari
13ÖzME qon bosimining oşişi (arterial gipertenziya) va qandli diabetni kasallikni tezlaştiruvçi omillar qatorida körsatadi, şuningdek irsiy moyillikka alohida e'tibor beradi: ota-onasi ateroskleroz bilan oğrigan kişilar profilaktikaga ertaroq kirişgani ma'qul. Rusça Vikipediya xavf omillari röyxatiga çekiş (eng xavflisi), spirtli içimliklar, qonda xolesterin miqdorining yuqoriligi, semizlik, kam harakatlilik, notöğri ovqatlaniş, ruhiy zöriqiş va boşqalarni kiritadi.
Qaysi a'zolar zararlanadi
13ÖzME'ga köra, barça arteriyalarning bir vaqtda zararlanişi kam uçraydi; köproq boş miya, yurak, buyrak va oyoq tomirlari şikastlanadi. Boş miya tomirlarida jarayon kuçayganda miyada qon aylanişi keskin buzilib, insult yuz berişi mumkin. Yurakni qon bilan ta'minlovçi toj tomirlar torayganda yurak muskuli yetarli qon olmaydi; bu stenokardiya, miokard infarkti va boşqa yurak kasalliklariga olib keladi. Oyoq arteriyalari zararlansa, oyoqlarda holsizlik, boldirda oğriq va tortişiş paydo bölib, yuriş özgaradi.
Inglizça Vikipediyaga köra, ateroskleroz rivojlangan mamlakatlarda ölim va nogironlikning yetakçi sababi hisoblanadi. Rusça Vikipediya ham Jahon soğliqni saqlaş taşkiloti ma'lumotlariga tayanib, dunyoda ölim sabablari orasida birinçi örinlarni egallovçi infarkt va insult köpinça aynan şu kasallik oqibati ekanini qayd etadi.
Oldini oliş va davolaş
13ÖzME profilaktikaning asosiy maqsadi tomir devorini butun saqlaş va unda xolesterin yiğilişiga yöl qöymaslik ekanini, buning uçun bemor hayot tarzini vraç tavsiyalariga moslaşi kerakligini aytadi. Inglizça Vikipediyaga köra, soğlom ovqatlaniş, muntazam jismoniy faollik, çekmaslik va normal tana vaznini saqlaş tavsiya etiladi. Davolaşda xolesterinni pasaytiruvçi dorilar (statinlar), qon bosimini tuşiruvçi va qon quyqasi hosil bölişining oldini oluvçi vositalar qöllanadi. Kasallik ilgarilab ketgan hollarda angioplastika va stent qöyiş, toj tomirlarni şuntlaş kabi jarrohlik usullariga murojaat qilinadi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Ateroskleroz // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/2935 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAAteroskleroz. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/2935
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/2935
Manbalar
3 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Атеросклерозru.wikipedia.org
- 2Inglizça Vikipediya: Atherosclerosisen.wikipedia.org
- 3ÖzME, 1-jild, 744-b.manbaa.uz · ÖzME, 1-jild, 744-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.