Atmosfera sirkulyatsiyasi

Atmosfera sirkulyatsiyasi (lotinça «circulatio» — aylaniş, doiraviy harakat) — Yer atmosferasidagi juda katta kölamli havo oqimlari tizimi. ÖzME'ga köra, bunday oqimlarning gorizontal ölçami materik va okeanlar bilan teng, qalinligi esa bir neça kilometrdan önlab kilometrgaça boradi. Inglizça Vikipediyaga köra, atmosfera sirkulyatsiyasi okean oqimlari bilan birga Yer yuzasida issiqlikni qayta taqsimlaydi: tropik kengliklarda yutilgan Quyoş energiyasini qutblarga yaqin hududlarga, u yerdan esa koinotga yetkazadi.1

ÖzME'ga köra, sirkulyatsiya materik va okeanlar sirtining turliça isişi, havo oqimlarining işqalanişi, Yerning öz öqi atrofida aylanişi tufayli oqimlarning oğişi hamda atmosferada tölqin va girdoblar hosil bölişi natijasida vujudga keladi. Inglizça Vikipediya uni Quyoş energiyasi bilan işlaydigan ulkan issiqlik maşinasiga öxşatadi. Uning asosiy tuzilişi Yerning ölçami, aylaniş tezligi, isiş darajasi va atmosfera qalinligi bilan belgilangani uçun deyarli özgarmaydi, kiçik ob-havo tizimlari esa tartibsiz yuzaga keladi. Şu sababli ob-havoni amalda taxminan ön kundan uzoqqa aniq başorat qilib bölmaydi.

Havo massalari kenglik böylab ham, meridian böylab ham köçadi. ÖzME'ga köra, troposferadagi eng barqaror oqimlar — passatlar, antipassatlar va mussonlar. Bu oqimlar siklon va antitsiklon kabi yirik girdoblar ta'sirida özgarib turadi. Stratosferaning yuqori qismida havo oqimlari zonal yönalişda böladi: yozda şarqdan, qişda ğarbdan esadi.

Inglizça Vikipediyaga köra, har bir yarimşarda sirkulyatsiya uçta yirik «yaçeyka»ga bölinadi. Hadli yaçeykasida ekvator yaqinida qizigan nam havo kötarilib, yuqorida qutblar tomon oqadi, taxminan 30-kenglikda sovib pastga tuşadi va yer yuzasi böylab yana ekvatorga qaytadi. Yerning aylanişi ta'sirida bu qaytuvçi oqim ğarbga oğadi va şu tarzda passat şamollari hosil böladi. Atmosfera harakatining asosiy qismi aynan Hadli yaçeykasida keçadi. Qutb yaçeykasida 60-kenglik atrofida kötarilgan havo qutbda sovib çökadi va yer yuzasi böylab qaytadi. Ular orasida Ferrel yaçeykasi joylaşgan. Taxminan 30–35-kengliklarda yuqori bosimli, şamoli kuçsiz va yoğini kam mintaqa hosil böladi; dunyodagi yirik çöllarning köpi şu kengliklarda joylaşgani ham şu bilan boğliq.

ÖzME'ga köra, atmosfera sirkulyatsiyasi yildan yilga va köp yillik davrlar orasida özgarib turadi; bu özgarişlar Yerga keladigan Quyoş radiatsiyasi miqdori, ya'ni Quyoş faolligi bilan boğliq. Inglizça Vikipediyaga köra, iliq iqlim davrlarida sirkulyatsiya yaçeykalari qutblarga tomon siljiydi, juda uzoq geologik vaqt davomida esa toğlarning kötarilişi va materiklarning siljişi uning asosiy elementlarini özgartirişi mumkin.

ÖzME atmosfera sirkulyatsiyasini iqlim hosil qiluvçi eng muhim jarayonlardan biri deb ataydi. Har bir joyning iqlimi asosan doimiy sirkulyatsiyaga, ayrim yillar ob-havosining özgaçaliklari esa uning yildan yilga özgarişiga boğliq. Şu bois sirkulyatsiyani örganiş qişloq xöjaligi va boşqa tarmoqlarni ob-havo başoratlari va meteorologik ma'lumotlar bilan ta'minlaşda katta ahamiyatga ega.