Atmosfera sirkulyatsiyasi
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 757-b. — ziyouz.com
Atmosfera sirkulyatsiyasi (lot. circulatio — doiraviy aylaniş) — gorizontal ölçami materik va okeanlarga, qalinligi bir neça km dan önlab km larga teng bölgan juda katta kölamli havo oqimlari sistemasi. Materik va okeanlar sirtining turliça isişi, havo oqimlarining işqalanişi va Yerning aylanişi ta'siridagi oğişi, şuningdek tölqin va girdoblar hosil bölişi (planetar A. s., global A. s.) tufayli vujudga keladi. Havo massalarining köçib yurişi kengliklararo va meridianal yönalişda röy beradi. Troposferada eng turğun oqimlarga passat, antipassat va mussonlar kiradi. Havo massalarining köçişi katta kölamdagi girdoblar (q. Siklon va Antitsiklon) tufayli özgarişi mumkin. Stratosferaning yuqori qismlarida havo oqimlari zonal (yozda şarqiy, qişda ğarbiy yönalişda) böladi.
A. s. yildan-yilga yoki bir köp yillik davrdan boşqa köp yillik davrga özgarib turişi Yer atmosferasi Quyoşdan oladigan radiatsiya miqdori b-n, ya'ni Quyoş faolligi b-n belgilanadi (q. Quyoş radiatsiyasi). A. s. iqlimni şakllantiruvçi muhim jarayon; Yerning har qanday joyidagi iqlim xususiyatlari umuman doimiy A. s.ga, q. x.da barça turdagi işlarni olib borişda muhim ahamiyatga ega bölgan ayrim yillar ob-havosining xususiyatlari esa sirkulyatsiyaning yildan-yilga özgarişiga boğliqdir. A. s.ni örganiş xalq xöjaligi va q. x.ni meteorologik ma'lumotlar b-n ta'minlaşda muhim ahamiyatga ega.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АТМОСФЕРА ЦИРКУЛЯЦИЯСИ (лот. circulatio — доиравий айланиш) — горизонтал ўлчами материк ва океанларга, қалинлиги бир неча км дан ўнлаб км ларга тенг бўлган жуда катта кўламли ҳаво оқимлари системаси. Материк ва океанлар сиртининг турлича исиши, ҳаво оқимларининг ишқаланиши ва Ернинг айланиши таъсиридаги оғиши, шунингдек тўлқин ва гирдоблар ҳосил бўлиши (планетар А. ц., глобал А. ц.) туфайли вужудга келади. Ҳаво массаларининг кўчиб юриши кенгликлараро ва меридианал йўналишда рўй беради. Тропосферада энг турғун оқимларга пассат, антипассат ва муссонлар киради. Ҳаво массаларининг кўчиши катта кўламдаги гирдоблар (қ. Циклон ва Антициклон) туфайли ўзгариши мумкин. Стратосферанинг юқори қисмларида ҳаво оқимлари зонал (ёзда шарқий, қишда ғарбий йўналишда) бўлади.
А. ц. йилдан-йилга ёки бир кўп йиллик даврдан бошқа кўп йиллик даврга ўзгариб туриши Ер атмосфераси Қуёшдан оладиган радиация миқдори б-н, яъни Қуёш фаоллиги б-н белгиланади (қ. Қуёш радиацияси). А. ц. иқлимни шакллантирувчи муҳим жараён; Ернинг ҳар қандай жойидаги иқлим хусусиятлари умуман доимий А. ц.га, қ. х.да барча турдаги ишларни олиб боришда муҳим аҳамиятга эга бўлган айрим йиллар об-ҳавосининг хусусиятлари эса циркуляциянинг йилдан-йилга ўзгаришига боғлиқдир. А. ц.ни ўрганиш халқ хўжалиги ва қ. х.ни метеорологик маълумотлар б-н таъминлашда муҳим аҳамиятга эга.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.