Avitaminoz

Avitaminoz (yunonça inkor ma'nosidagi «a» qöşimçasi va «vitamin» sözidan) — ovqat bilan organizmga biror vitamin uzoq muddat davomida umuman kirmasligi yoki özlaştirilmasligi oqibatida kelib çiqadigan kasallik. Rusça Vikipediyaga köra, vitamin ratsiondan butunlay emas, qisman kamaygan holat gipovitaminoz (vitamin yetişmovçiligi) deb ataladi. Aksinça, vitaminlarni haddan taşqari köp qabul qiliş natijasida yuzaga keladigan buzilişlar gipervitaminoz deyiladi.123

Inglizça Vikipediya vitamin yetişmovçiligini ikki guruhga ajratadi: birlamçi — ovqat tarkibida vitamin yetarli bölmaganda, ikkilamçi — vitamin ovqatda bölsa ham, içak orqali sörilişining buzilişi yoki boşqa kasallik tufayli organizm uni özlaştira olmaganda. Rusça Vikipediya sabablar qatorida nosoğlom va bir xil ovqatlaniş, hazm a'zolari faoliyatining buzilişi, şuningdek ayrim dori vositalari kabi antivitaminlarning ta'sirini ham keltiradi. Zararli odatlar, masalan, çekiş va spirtli içimliklar iste'moli ham organizmning vitaminlarga ehtiyojini oşiradi.

ÖzME'ga köra, yolğiz bitta vitamin yetişmaganda monoavitaminoz, bir neça vitamin birdaniga yetişmaganda poliavitaminoz rivojlanadi.

Har bir vitaminning taqçilligi öziga xos kasallikni keltirib çiqaradi. C vitamini (askorbin kislotasi) yetişmasa singa (lavşa) paydo böladi; B1 vitamini taqçilligi beri-beri, D vitamini yetişmasligi raxit, PP vitamini (niatsin) yetişmasligi esa pellagra kasalligiga olib keladi. ÖzME homiladorlik va tuğruqdan keyin uçraydigan çillaşir kasalligini ham avitaminoz oqibatlari qatoriga kiritadi.

Rusça Vikipediyaga köra, singa tarixan dengizçilar orasida keng tarqalgan bölib, uzoq safarlarda köplab ekipaj a'zolarining ölimiga sabab bölgan. Keyinçalik sitrus mevalari va boşqa yangi mahsulotlar ratsionga kiritilişi bilan bu kasallik keskin kamaygan.

ÖzME'ga köra, avitaminozni ilk bor tajribada rus şifokori N. I. Lunin 1880-yilda hosil qilgan. Inglizça Vikipediya vitaminlarning kaşf etilişi asrlar davomida davom etganini qayd etadi: dastlab ayrim kasalliklarni muayyan ozuqalar bilan oldini oliş mumkinligi kuzatilgan, söng aniq molekulalar ajratib olingan. 20-asrda vitaminlarni kaşf etgan bir qator olimlar Nobel mukofotiga sazovor bölgan.

Avitaminozning oldini olişda sabzavot va mevalarga boy, xilma-xil ovqatlaniş asosiy ahamiyatga ega. Mahsulotlarni töğri saqlaş va pişiriş jarayonida vitaminlarning parçalanişiga yöl qöymaslik ham muhim. Inglizça Vikipediyaga köra, köp mamlakatlarda keng tarqalgan taqçilliklarning oldini oliş uçun asosiy oziq-ovqat mahsulotlari majburiy ravişda vitaminlar bilan boyitiladi. Davolaşda yetişmayotgan vitamin ovqat yoki dori preparatlari orqali organizmga kiritiladi.

ÖzME qayd etişiça, avitaminoz hayvonlarda ham uçraydi: bunday hollarda hayvonlarning nasl beriş qobiliyati pasayadi, yangi tuğilgan bolalari yaxşi rivojlanmaydi. Buning oldini oliş uçun, ayniqsa yoş hayvonlar va parrandalarga vitaminlarga boy ozuqa beriladi.