Aysberg

Aysberg (inglizça «iceberg», niderlandça «ijsberg» — «muz toği»), muztoğ — okean, dengiz yoki muzlik yaqinidagi köllarda suzib yuruvçi yoki sayozlikka ötirib qolgan yirik muz parçasi. Aysberglar quruqlikdagi muzliklar va muz şelflaridan sinib ajralgan çuçuk suv muzidan iborat. ÖzME qayd etişiça, atama skandinav tillaridan kelib çiqqan.12

ÖzME'ga köra, dengizga surilib tuşayotgan muzliklar suvning gidrostatik bosimi, suv sathining tebranişi, oqim va şamol ta'sirida sinadi va undan aysberglar ajralib çiqadi. Aysberglar asosan Antarktida qirğoqlarida, Kanada Arktika arxipelagining şimoliy orollarida va Grenlandiya atrofida hosil böladi. Inglizça Vikipediyaga köra, Grenlandiya muzliklaridan ajralgan aysberglar odatda notekis şaklda, Antarktida muz şelflaridan ajralganlari esa köpinça yassi, stolsimon böladi.

Aysbergning katta qismi suv ostida yaşiringan böladi. Rusça Vikipediyaga köra, muzning ziçligi 920 kg/m³, dengiz suviniki esa taxminan 1025 kg/m³ bölgani sababli aysberg hajmining qariyb 90 foizi suvga botib turadi; ÖzME bu uluşni muz va suv ziçligiga qarab 5/6 dan 9/10 gaça deb beradi. Suv ustidagi qismining balandligi ÖzME'ga köra Arktikada 70 metrgaça, Antarktikada 100 metrgaça yetadi.

Rusça Vikipediyaga köra, muz şelflaridan ajralgan stolsimon aysberglarning balandligi örtaça 35–50 metr bölsa-da, uzunligi ön va hatto yuz kilometrlarga yetişi mumkin. Inglizça Vikipediyaga köra, yaqin tarixdagi eng katta aysberg B-15 deb nomlangan va 2000-yilda qayd etilgan; 1956-yilda Janubiy okeanda kuzatilgan bir stolsimon aysberg esa maydoni böyiça Belgiyadan ham katta bölgan.

ÖzME'ga köra, aysberglar Şimoliy yarim şarda 40–50-parallellargaça, Janubiy yarim şarda esa 45–60-parallellargaça yetib borişi mumkin. Rusça Vikipediya stolsimon aysberglar köproq janubiy qutb mintaqasiga xos ekanini, şimoliy hududlarda esa nisbatan kiçik aysberglar ustunlik qilişini qayd etadi.

Aysberglar dengiz yöllarida jiddiy xavf tuğdiradi, çünki ularning asosiy qismi körinmaydi. Inglizça Vikipediyaga köra, «Titanik» laynerining 1912-yilda aysbergga urilib çökişidan söng xalqaro miqyosda aysberglarni kuzatiş tizimi yaratilgan: 1913-yil noyabrida Londonda dengizda inson hayoti xavfsizligi böyiça konferensiya ötkazilgan va oradan bir neça oy ötib Xalqaro muz patruli taşkil etilgan. Patrul Nyufaundlend atrofidagi suvlarda aysberglarning harakatini kuzatib, kemalarni xabardor qilib borgan.