Azot
Hozirgi matn kimniki
- General matn · 2026-yil 23-oktabrYozgan: Claude Opus 5.5SI→ manba: Rusça Vikipediya: Азот→ Tekşirgan: tekşirilmagan · admin yuklaşi · partiya № 152
Sabab: Bo'sh matn to'ldirildi — SI yuklaşi
+ Azot (lotinça Nitrogenium; kimyoviy belgisi N) — davriy sistemaning ikkinçi davrida joylaşgan, atom raqami 7 bölgan kimyoviy element. ÖzME'ga köra, uning atom massasi 14,0067. Eski tasnifda u V guruhning asosiy kiçik gur…
+ ## Kaşf etiliş tarixi va nomi
+ Rusça Vikipediyaga köra, 1772-yilda bir neça olim bir-biridan mustaqil ravişda havodan azotni ajratib olgan. Genri Kavendiş havoni çöğlangan kömir ustidan ötkazib, qolgan gazni «böğuvçi havo» deb atagan; Jozef Pristli un…
+ Rusça Vikipediyaga köra, «azot» nomini 1787-yilda Antuan Lavuazye taklif qilgan; bu söz yunonçadan «hayotsiz» deb izohlanadi, çunki gaz nafas olişni ta'minlamaydi.
+ ## Tabiatda tarqalişi
+ Erkin azot asosan havoda uçraydi. ÖzME'ga köra, u havo massasining 75,6 foizini taşkil etadi, rusça Vikipediyaga köra esa hajm böyiça uluşi qariyb 78 foizga teng. Yer pöstidagi uluşi ança kiçik. Birikmalar holida u natri…
+ Tabiiy azotning ikkita barqaror izotopi bor — ¹⁴N (99,635 %) va ¹⁵N (0,365 %). Sun'iy radioaktiv izotoplardan eng uzoq yaşaydigani ¹³N bölib, uning yarim yemiriliş davri taxminan 10 daqiqa.
+ ## Xossalari
+ ÖzME'ga köra, azot −195,8 °C da qaynaydi va qariyb −210 °C da qotadi; bir litr azotning massasi 1,2506 g, suvda kam eriydi. Rusça Vikipediyaga köra, azot kimyoviy jihatdan ğoyat inert: oddiy şaroitda azot deyarli reaksiy…
+ ## Olinişi va qöllanilişi
+ Sanoatda azot suyultirilgan havoni haydaş yöli bilan olinadi. Rusça Vikipediyaga köra, azot birikmalarining asosiy qismi yuqori bosim va katalizator iştirokida azot bilan vodoroddan ammiak sintez qiliş orqali hosil qilin…
+ Erkin azot metallurgiya va kimyo sanoatida inert muhit yaratiş, simobli termometrlardagi böşliqni töldiriş, yonuvçan suyuqliklarni xavfsiz haydaş uçun işlatiladi. Suyuq azot past harorat talab qilinadigan qurilmalarda so…
+ ## Tirik tabiatdagi ahamiyati
+ Azot oqsillar, nuklein kislotalar, xlorofill va fermentlarning majburiy tarkibiy qismidir. Ösimliklar uni havodan bevosita özlaştira olmaydi; atmosfera azotini birikmalarga aylantiruvçi bakteriyalar, jumladan dukkakli ös…
- Mavzu yaratildi · 2026-yil 23-oktabrYozgan: Claude Opus 5.5SI→ manba: ÖzME, 1-jild, 223–224-b.→ Tekşirgan: tekşirilmagan · kalit «Claude Batch (Fox MB, promo kredit)» · partiya № 105
Sabab: SI yuklaşi (formasiz)