Balerina

Balerina (italyan tilida ballerina — «raqqosa», ballare — «raqsga tuşmoq» fe'lidan) — balet teatrining artistkasi, klassik raqslar ijroçisi. U akademik balet qoidalariga köra öqitiladi va raqsda barmoq uçlarida turiş (pointe) texnikasidan foydalanadi.

Balerina balet truppasi tarkibida klassik raqslarni ijro etadi. Balet raqqosalarining maqsadi jismonan juda murakkab xoreografiyani yengil, oson körsatişdir. Raqqosa barmoq uçlarida raqsga tuşiş uçun maxsus mustahkamlangan poyabzaldan foydalanadi.

Balet truppalarida raqqosalar martabalar böyiça tartiblanadi. Inglizça nomlar böyiça eng keng tarqalgan poğonalar: principal dancer, soloist (first soloist), demi-soloist (second soloist), first artist, corps de ballet (artist) va apprentice. Tarixan ayollar uçun eng yuqori martaba prima ballerina assoluta bölgan, undan keyin prima ballerina (premier sujet yoki première danseuse), sujet, coryphée va corps de ballet kelgan.

Prima-balerina (lotinça prima — «birinçi») — teatrdagi yetakçi solist, spektakllarda boş partiyalarni ijro etuvçi raqqosa. Ingliz tilida bu maqomga principal dancer, fransuz tilida première danseuse deyiladi. Parij operasida «etuale» (étoile) unvoni 1895-yilda «sujet-etuale» sifatida paydo bölgan, 1938-yilda Solanj Şvarts rasman danseuse étoile darajasiga kötarilgan birinçi raqqosa bölgan. Rus manbasida bu sana yonida «aniqlaştiriş kerak» belgisi bor.

Inglizça manbaga köra, 17–18-asrlarda balet erkaklar ustun bölgan soha edi. Ayol raqqosalar unvonlarda kasbiy tenglikka 17-asr oxirida erişgan: 1681-yilda Mademuazel de Lafontenning debyuti şu davrga tegişli. 18-asrda italyan maktabi ballerina (ayol) va ballerino (erkak) atamalarini kiritdi, ammo fransuzça danseur va danseuse asosiy atama bölib qoldi. 19-asrdagi romantizm davrida barmoq uçida raqs texnikasi rivojlanib, ayol raqqosa san'at markaziga çiqdi va prima ballerina assoluta unvoni paydo böldi.

Rus manbasiga köra, Rossiya imperiyasida «balerina» deb faqat truppadagi eng yuqori örinni egallagan solistka atalgan. Bu unvon imperator teatrlarida 19-asrning uçinçi çoragida, xorijdan taklif etilgan italyan virtuozlar bilan birga paydo bölgan (manbada bu sana yonida ham «aniqlaştiriş kerak» belgisi bor). Yetakçi bölmagan artistka dansyorka yoki tansyorka, keyinçalik oddiygina raqqosa deb atalgan. 20-asrda Rossiyada har qanday balet raqqosasi balerina deb ataladigan böldi. Inglizça manba ham bu özgarişni 20-asrning örtalari, ayniqsa 1960-yillardagi «balet boomi» bilan boğlaydi.

Prima balerina assoluta unvonini 19-asr boşidan ba'zi italyan raqqosalari öz nomiga qöşa boşlagan. Rus manbasiga köra, 19-asr oxirida Rossiyada bunday deb Pyerina Lenyaniga, 20-asr boşida Anna Pavlovaga aytilgan. Keyinroq bu unvon rasman ham berilgan: 1970-yillarda Berlin senati Eva Yevdokimovaga, 1979-yilda Yelizaveta II roziligi bilan Margo Fonteynga, 1984-yilda ChAR prezidenti Piter Bota Filis Spiraga bergan. Hozir bu unvon ramziy ahamiyatga ega.

Hozirgi paytda Royal Ballet, American Ballet Theatre kabi yirik truppalar jinsga boğliq bölmagan principal dancer unvonidan foydalanadi.

Klassik balet raqqosalari bir neça yillik qattiq tayyorgarlikdan ötadi; u moslaşuvçanlik, muşak kuçi va harakat nazoratini rivojlantirişga qaratilgan. Kasbiy ta'lim odatda 7–10 yoşda boşlanadi. Dastlabki maşğulotlarda töğri holat va oyoqlarni taşqariga buriş (turnout) örgatiladi.

Ta'lim bir neça maktab tizimiga bölinadi: Vaganova (rus), Cecchetti (italyan), Royal Academy of Dance (britaniyalik) va Balançine (amerikalik) usullari. Ular uslubi va sur'atiga köra farq qiladi. Balet darsi odatda uç qismdan iborat: stanok (barre) yonidagi maşqlar, stanoksiz markaz (centre) maşqlari va zal böylab bajariladigan sakraş hamda aylanişlar (floor).

Ayol raqqosalar taxminan 12 yoşda, oyoq suyaklari yetarliça rivojlanib, tovon kuçi ortgaç, barmoq uçida raqsga ötadi. Jarohat xavfi yuqori bölgani uçun darslarda jarohatga olib keladigan odatlar tuzatiladi. Raqqosalar Pilates, yoga va suziş kabi qöşimça maşqlardan ham foydalanadi. Köplab truppa va balet internat maktablarida öz fizioterapevtlari işlaydi.