Banjul

Banjul (1973-yilgaça Baterst) — Gambiyaning poytaxti va eng katta port şahri, mamlakatning savdo va sanoat markazi. Şahar Gambiya daryosi Atlantika okeaniga quyiladigan joydagi Sent-Meri (Banjul) orolida joylaşgan.

Nomning kelib çiqişi haqida bir neça qaraş bor. Bir oğzaki rivoyatga köra, Barafinning öğli Bandjugu Sumanguru Kvannte hujumlaridan qoçib orolga kelgan, uning ismi vaqt ötib «Banjulu»ga aylangan. Boşqa qaraşga köra, nom mandinka tilidagi «bang julo» — arqon tolasi sözidan olingan; mandinkalar orolda şu tolani yiğgan.

Rus va ingliz Vikipediyasi ma'lumotlariga köra, 1651-yilda Kurlandiya gersogligi Komboning hukmdoridan Banjulni ijaraga olgan. Rusça manbada kurlandiyaliklar qal'a, omborlar, qamoqxona, lyuteran çerkovlari va 13 faktoriya qurgani, 1661-yil 18-martda inglizlar ularni Gambiyadan quvib çiqargani aytiladi.

1816-yil 23-aprelda Kombo hukmdori Tumani Bojang Banjul orolini ingliz komendanti Aleksandr Grantga yiliga 103 temir quymaga almaştirib berdi. Grant savdo posti va tayanç punkt barpo etdi. Britaniyaliklar orolni Sent-Meri deb, yangi şaharni esa Britaniya mustamlakalar vaziri Baterst şarafiga Baterst deb atadi. Köçalar Vaterloo jangida qatnaşgan ittifoqçi generallar nomi bilan ataldi. 1889-yilda Baterst Gambiya protektoratining poytaxti deb e'lon qilindi. Ikkinçi jahon uruşida şahar ittifoqçilarning muhim harbiy-dengiz va havo tayanç punkti böldi.

Mustaqillikdan keyin, 1973-yilda şaharga Banjul nomi qaytarildi. Uzbekça manbada Gambiya 1965-yildan mustaqil poytaxt sifatida körsatilgan. 1994-yil 22-iyulda Banjulda qonsiz davlat töntarişi bölib, prezident Dauda Javara örniga Yahya Jammeh keldi; şu voqea şarafiga 35 metrlik «22-arka» qurildi.

Şahar Sent-Meri orolida joylaşgan. Ingliz manbasiga köra, orol ğarbdagi materik va Katta Banjul hududining qolgan qismi bilan köpriklar orqali, daryoning narigi tomonidagi Barra bilan esa paromlar orqali boğlangan. Rus manbasida şimoldan paromlar, janubdan köpriklar qayd etilgan. Banjul xalqaro aeroporti bor. Iqlimi — tropik, nam va quruq fasllar almaşadigan (Aw); quruq fasl noyabrdan maygaça davom etadi, eng yomğirli oy — avgust. Bir vazir fikriça, dengiz sathi bir metr kötarilsa, şahar suv ostida qoliş xavfida.

Aholi soni manbalarda har xil. ÖzME: 135 ming (şahar atrofi bilan, 1995). Rus Vikipediyasi: 34 ming, atrofi bilan 523 589 (2003). Ingliz Vikipediyasi: şaharning özida 26 461, Katta Banjul hududida 405 809 (2024). Mustamlaka davrida aholi turli kelib çiqişli afrikaliklar, levantiyaliklar va yevropaliklardan iborat bölgan; köpçiligi musulmon, sezilarli xristian ozçilik ham bölgan. Afrikaliklar orasida volof xalqi köp edi, ulardan keyin mandinka, diola va fulbe turgan.

Banjul — mamlakatning iqtisodiy va ma'muriy markazi, Gambiya Markaziy banki şu yerda. Gambiya taşqi savdosining deyarli hammasi şahar orqali ötadi. Yer yonğoq qayta işlaş asosiy tarmoq; port orqali mum, teri xom aşyosi va boşqa mahsulotlar çiqariladi. Baliq konservalaş, yoğ işlab çiqariş, daryo kemasozligi va taxta tiliş korxonalari bor, hunarmandçilik rivojlangan.

Şahardagi joylar: Gambiya milliy muzeyi, Albert bozori, Davlat uyi (State House), sud binosi, Afrika merosi muzeyi. 35 metrlik «22-arka» içida töqimaçilik muzeyi joylaşgan. Eng katta masjid — Qirol Fahd masjidi. Şaharda Gambiya texnik öquv instituti va öqituvçilar tayyorlovçi kollej bor; Gambiya universiteti 1999-yilda taşkil etilgan.