Bankrotlik

Bankrotlik (italyança «banca rotta» — «singan kursi»), siniş yoki kasodga uçraş — qarzdorning (fuqaro, korxona, bank yoki boşqa taşkilotning) pul majburiyatlari böyiça kreditorlar oldidagi qarzlarini va davlatga majburiy tölovlarni töla uzişga qurbi yetmay qolgan holati. Rusça Vikipediyaga köra, bu holat vakolatli davlat organi — odatda sud tomonidan rasman tan olinadi; «bankrotlik» deganda qarzdorning moliyaviy ahvolini baholab, uni tiklaş yoki mulkini kreditorlar örtasida adolatli taqsimlaş tartibi ham tuşuniladi.12

Rusça va inglizça Vikipediyaga köra, söz italyança «banca rotta» birikmasidan olingan. Örta asr Italiyasida bozor va yarmarkalarda pul almaştiruvçilar va sudxörlar bitimlarni maxsus kursi (skameyka) ustida tuzgan; kasodga uçragan «bankir» kursisi sindirilgan, degan rivoyat bor. Inglizça Vikipediyaga köra, bunday odat haqiqatan bölgani şubhali.

Qarzini uza olmagan odamga munosabat qadimdan qonunlar bilan tartibga solingan. Inglizça Vikipediyaga köra, Qadimgi Yunonistonda qarzdor va uning oilasi qarz evaziga qullikka tuşgan, köp şahar-davlatlar bunday qullik muddatini beş yil bilan çeklagan, Afinada esa Solon qonunlari uni umuman taqiqlagan. Rusça Vikipediyaga köra, Rimdagi «XII jadval qonunlari» kreditorga qarzdorni qullikka aylantiriş huquqini bergan, keyinçalik esa jazo şaxsdan mol-mulkka köçgan: kreditorlar qarzdor mulkiga egalik qilib, uni sotiş orqali haqlarini undirgan.

Bankrotlik huquqi örta asr Italiyasining savdo şaharlarida ayniqsa rivojlangan; aynan şu yerda qarzdor bilan kreditorlar örtasidagi kelişuv bitimi paydo bölgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Angliyada bankrotlikka oid ilk qonun 1542-yilda qabul qilingan. Rusça Vikipediya qayd etişiça, XVIII asr boşida ingliz huquqida ilk bor vijdonli bankrot kreditorlarga yordam bersa, tölanmay qolgan qarzlaridan ozod bölişi mumkinligi qonun bilan mustahkamlangan (1705-yilgi statut). Keyingi davrda qonunçilik korxonani yopişdan köra, uning tölov qobiliyatini tiklaşga köproq e'tibor qarata boşlagan.

ÖzME'ga köra, korxonalarning kasodga uçraşi bozor iqtisodiyotida qiymat qonuni, raqobat va inflyatsiya bilan boğliq; iqtisodiy inqirozlar paytida bankrotlar soni keskin ortadi va bu işsizlikni kuçaytiradi. Odatda bankrotlik korxonaning yopilişi bilan tugaydi, çunki kreditor talabini qondiriş uçun uning mulkini sotişdan boşqa yöl qolmaydi. Biroq ÖzME bankrot deb topilgan korxonaga nisbatan sanatsiya — soğlomlaştiriş çoralari (soliq imtiyozlari, qarzlarni tölaşni keçiktiriş) qöllaniliş mumkinligini ham körsatadi. Bunday korxona boşqa korxonaga sotilişi, unga qöşib yuborilişi yoki jamoasiga ijaraga berilişi mumkin.

Inglizça Vikipediyaga köra, hozirgi qonunçilikning asosiy maqsadi tölovga qobiliyatsiz korxonani tugatiş emas, balki uning moliyaviy va taşkiliy tuzilmasini qayta qurib, faoliyatini davom ettiriş imkonini beriştir. Xonadonlar uçun esa qarzlar böyiça maslahat, nazorat ostidagi tiklaniş davri va moliyaviy savodxonlik muhim sanaladi.

ÖzME'ga köra, sobiq Ittifoq xalq xöjaligida bankrotlik tuşunçasi Yangi iqtisodiy siyosat (NEP) davridan keyin qöllanilmay qöygan, faqat 1987-yildan boşlab korxonaning tölovga qobiliyatsizligi tuşunçasi amaliyotga qaytarilgan. Mustaqil Özbekistonda xöjalik yurituvçi yuridik va jismoniy şaxslarni bankrot deb tan oliş şartlari va tartibi 1994-yil 5-mayda qabul qilingan «Bankrotlik töğrisida»gi qonun bilan belgilangan. ÖzME qayd etişiça, bu qonun davlat byudjeti hisobidan moliyalaştiriladigan korxona va taşkilotlarga tatbiq etilmagan. Korxonalarni bankrot deb e'lon qiliş sud, jumladan xöjalik sudi qarori bilan amalga oşiriladi.