Barter

Barter (inglizça «barter» — «tovar ayirboşlaş»), mu'ovaza — pul vositalarisiz, bevosita tovarni tovarga yoki xizmatni xizmatga almaştiriş. ÖzME'ga köra, barter bir tovar miqdorini qiymati böyiça unga teng bölgan boşqa tovar miqdoriga almaştiriş haqidagi şartnomadir. Rusça Vikipediyaga köra, huquqiy jihatdan u ayirboşlaş şartnomasining bir turi bölib, bunda bir tomon ikkinçi tomonga mulk beriş, ikkinçisi esa unga qiymati teng boşqa mulk beriş majburiyatini oladi; «barter» atamasi odatda yuridik şaxslar örtasidagi bunday bitimlarga nisbatan qöllanadi.12

Inglizça Vikipediyaga köra, barter ayirboşlaşning eng qadimgi şakllaridan biri hisoblanadi. Iqtisodçilar Adam Smit davridan beri pul aynan barterning noqulayliklaridan kelib çiqqan, deb tuşuntirib kelgan: ayirboşlaş amalga oşişi uçun har bir tomon aynan ikkinçisida bor narsaga muhtoj bölişi kerak. Biroq antropologlar, jumladan Devid Greber, faqat barterga tayanib yaşagan jamiyat etnografik jihatdan qayd etilmaganini va pul barterdan paydo bölgani haqida dalil yöqligini ta'kidlaydi. Rusça Vikipediyaga köra, ibtidoiy jamiyatda dastlab sovğa almaşiş keng tarqalgan, keyinroq qiymati teng hisoblangan buyumlarni almaştiriş odati şakllangan va asta-sekin çiğanoqlar, çorva, möyna yoki metall kabi ayrim tovarlar qiymat ölçoviga, ya'ni Pulga aylangan.

ÖzME'ga köra, barter köproq tovar munosabatlari yaxşi rivojlanmagan iqtisodiyotlar va ötiş davriga xos. Ikkinçi jahon uruşidan keyin erkin almaştiriladigan valyutalar kursi beqaror, valyuta zaxiralari esa çeklangan şaroitda u köp mamlakatlarda qöllangan va xalqaro savdoda keng tarqalgan. Inglizça Vikipediyaga köra, rivojlangan mamlakatlarda barter pul tizimi bilan yonma-yon juda kiçik hajmda mavjud, pul inqirozi, giperinflyatsiya yoki pul yetişmovçiligi paytida esa u pulning örnini bosuvçi vositaga aylanadi. Rusça Vikipediyaga köra, 1990-yillarda Rossiyada giperinflyatsiya sababli barter bitimlari keng ommalaşgan va ba'zi hisob-kitoblarga köra sanoat mahsulotining katta qismi şu yöl bilan ayirboşlangan; sobiq Ittifoq hududida çegaralararo barter bitimlari ham köpaygan. ÖzME ham 1990-yillar boşidan barter mamlakat içkarisida korxonalar örtasida keng tarqalganini qayd etadi.

ÖzME barterning bevosita ayirboşlaş, kompensatsiyali bitimlar va kliring kabi şakllarini ajratadi. Barter bitimlari ikki tomonlama yoki köp tomonlama bölişi mumkin. Kelişuvga köra tomonlar öz tovarlarini ma'lum narxda baholaydi; bu narx ayirboşlaşning teng bölişini ta'minlaydi va tovarni yetkazib beriş bilan boğliq barça xarajatlarni öz içiga oladi. Agar bir tomon qarzdor bölib qolsa, u qarzini pul bilan emas, tovar bilan uzadi. ÖzME'ga köra, taşqi savdoda tovar qiymatlarining tengligi jahon bozori narxlari orqali belgilanadi. Rusça Vikipediyaga köra, likvid tovarlar bevosita iste'mol uçun emas, keyingi ayirboşlaş uçun ham olinişi mumkin; bunday tovarlar muntazam almaştirilsa, ular pul surrogatiga aylanadi.