BASF SE

BASF SE (Badische Anilin- und Soda-Fabrik — «Baden anilin va soda zavodi» qisqartmasi) — Germaniyaning kimyo kompaniyasi. Boş qarorgohi Lyudvigşafen şahrida joylaşgan. Ingliz tilidagi Vikipediyada u dunyodagi eng yirik kimyo işlab çiqaruvçisi sifatida ta'riflangan.

Kompaniyani 1865-yil 6-aprelda Fridrix Engelhorn Baden yerining Mangeym şahrida taşkil etgan. U 1861-yildan şahar kengaşi uçun gaz zavodi va köça yoritilişini taşkil etiş bilan şuğullangan. Gaz zavodida qöşimça mahsulot sifatida smola çiqqan, Engelhorn undan anilin asosidagi böyoqlar işlab çiqarişda foydalanmoqçi bölgan. Mangeym şahar kengaşi havoning ifloslanişidan xavotirda bölgani uçun zavod Reynning narigi tomonida, Lyudvigşafenda qurilgan.

Birinçi tadqiqot rahbari kimyogar Genrix Karo bölgan. U alizarin sintezi texnologiyasini işlab çiqib, 1869-yil 25-iyunda patent uçun ariza bergan; Uilyam Genri Perkin deyarli bir xil patent uçun 26-iyunda ariza topşirgan va ikki kompaniya jarayon böyiça özaro kelişuvga erişgan. 1901-yilda BASF mahsulotining taxminan 80 foizini böyoqlar taşkil etgan.

Soda 1880-yilgaça Leblan usulida işlab çiqarilgan, keyin BASF arzonroq Solve usuliga ötgan. 1890-yilda kontakt usulidagi sulfat kislota qurilmasi işga tuşirilgan; bu usul kislotani yuqoriroq konsentratsiyada (98 foiz, avval 80 foiz) va arzonroq oliş imkonini bergan. Rudolf Kniç bu işi uçun 1904-yilda Libix medalini olgan. Gaber jarayoni asosida ammiak sintezi işlab çiqilgaç, 1913-yilda Oppauda yangi zavod oçilgan va mahsulotlar qatoriga öğitlar qöşilgan. 1921-yil 21-sentabrda Oppauda yuz bergan portlaşda 565 kişi halok bölgan; bu Germaniya tarixidagi eng yirik sanoat halokati hisoblanadi.

1925-yilda Karl Boş rahbarligida BASF, Hoechst, Bayer va boşqa kompaniyalar «I. G. Farbenindustri» konserniga birlaşgan. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, konsern 1933-yildan keyin natsistlar rejimi bilan hamkorlik qilgan va majburiy mehnatdan foydalangan. 1945-yilda ittifoqçilar konsernni tarqatib yuborgan. 1948-yil 28-iyulda kompaniya korxonasida portlaş yuz berib, 207 kişi halok bölgan, 3818 kişi yaralangan. BASF öz nomini 1952-yilda qaytargan.

1960-yillarda xorijdagi işlab çiqariş kengaygan. 1965-yildan keyin qoplamalar, farmatsevtika, pestitsidlar va öğitlarga köproq e'tibor berilgan. Keyingi yillarda Engelhard (2006, 4,8 mlrd dollar), Ciba (2009-yil 9-aprelda yakunlangan), Cognis (2010) kabi kompaniyalar sotib olingan. 1999-yilda Yevropadagi qoplamalar biznesi AkzoNobelga ötgan.

Rus tilidagi Vikipediyaga köra, 2021-yil holatiga asosiy bölinmalar quyidagilar: sirt texnologiyalari (katalizatorlar, avtosanoat uçun himoya qoplamalari, batareyalar uçun tarkibiy qismlar), manbalar (plastmassalar va boşqa manbalar), kimyoviy moddalar (neftkimyo va oraliq birikmalar), sanoat uçun yeçimlar (moylaş materiallari, böyoq, lak, yelim va elektronika işlab çiqariş uçun tarkibiy qismlar). Kompaniya yirik yaxlit sikldagi işlab çiqariş majmualaridan foydalanadi. Eng yirigi Lyudvigşafendadir; boşqalari Fripor (Texas), Geysmar (Luiziana), Antverpen, Nankin, Çjanszyan va Kuantanda joylaşgan.

• 2019-yil oxirida xodimlar soni — 117 628, şundan Germaniyada 54 mingdan ortiq (ingliz tilidagi Vikipediya).
• 2019-yilda sotuv hajmi — 59,3 mlrd yevro, maxsus moddalargaça operatsion daromad — taxminan 4,5 mlrd yevro.
• Kompaniya 80 dan ortiq mamlakatda şöba va qöşma korxonalarga ega, mijozlari 190 dan ortiq mamlakatda.
• Forbes Global 2000 röyxatida (2021) 421-örin.
• Lyudvigşafen maydonçasida 33 ming kişi işlaydi.

Aksiyalarning 72 foizi institutsional investorlarga tegişli. Kurt Bok 2018-yildan kuzatuv kengaşi raisi, 2011–2018-yillarda boşqaruv raisi bölgan. Martin Brudermyuller 2018-yildan boşqaruv raisi. Mintaqaviy markazlar Florem-Park (Nyu-Jersi), San-Paulu va Gonkongda joylaşgan.