Belorus tili
SaqlaşÖqiş: 3 daqiqa
Belorus tili (belarusça: belaruskaya mova) — şarqiy slavyan tillaridan biri, belarus xalqining milliy tili. Belarusda rus tili bilan bir qatorda davlat tili hisoblanadi.
Tasnifi
13Belorus tili hind-yevropa tillarining slavyan guruhiga, uning şarqiy slavyan tarmoğiga kiradi. Şarqiy slavyan tillari içida u ukrain tiliga eng yaqin. Belorus, rus va ukrain tillari örtasida yuqori darajada özaro tuşuniş mavjud. Zamonaviy belorus tili ruteniy tilidan (13–18-asrlar) kelib çiqqan, u esa qadimgi şarqiy slavyan tilidan (10–13-asrlar) rivojlangan.
Til ikki asosiy lahjaga bölinadi: şimoliy-şarqiy va janubiy-ğarbiy. Ular örtasida örta belorus ötiş şevalari joylaşgan. Şimoliy-şarqiy lahja yumşoq «r» va kuçli akanye bilan, janubiy-ğarbiy lahja qattiq «r» va örtaça akanye bilan ajralib turadi.
Tarqalişi va sözlaşuvçilar
13Belorus tili Belarusda rus tili bilan birga davlat tili, Polşaning ayrim munitsipalitetlarida yordamçi til va Rossiya bilan Belarus örtasidagi Ittifoqdoş davlatning rasmiy tilidir. Polşada u Podlyaşe voyevodaligining janubi-şarqidagi 5 gminada yordamçi til maqomiga ega. Til Rossiya, Litva, Latviya, Ukraina va AQShdagi belorus diasporasi orasida ham qöllanadi.
Gaplaşuvçilar soni haqida manbalar turliça ma'lumot beradi: özbekça Vikipediyada 8 millionga yaqin, rusça Vikipediyada taxminan 7 million kişi körsatilgan.
2009-yilgi röyxatga köra, 5 058 334 kişi belorus tilini ona tili deb atagan (aholining 53,22 foizi), 1 281 713 kişi uni ikkinçi til sifatida bilişini aytgan. Jami 6 340 047 kişi bu tilda erkin gaplaşa olişini bildirgan. Biroq uyda undan foydalanuvçilar ança kam. 2019-yilgi röyxatda belorus tilini ona tili deb 5,094 million kişi (taxminan 53,2 foiz) körsatgan, uyda va kundalik hayotda 2,447 million kişi (26 foiz) foydalanişini aytgan.
Yozuvi
13Belorus tili yozuvi kirill alifbosiga asoslangan; kamdan-kam va norasmiy holatlarda lotin alifbosi ham qöllanadi. Alifboda Ö kabi öziga xos belgilar bor. Imlo ikki variantda mavjud: 1933-yilda joriy etilgan rasmiy imlo va taraşkevitsa («klassik yozuv»). Taraşkevitsa 1918–1933-yillarda rasman qöllangan, hozir norasmiy va kam işlatiladi; rusça Vikipediyada uning 2005-yilda kodifikatsiya qilingani aytilgan.
Tarixi
13Zamonaviy belorus tili 19-asrda belorus hududlarida saqlanib qolgan ruteniy tilining xalq sözlaşuv şakli asosida qayta şakllangan. Ruteniy va zamonaviy belorus bosqiçlari örtasidagi şartli çegara — 18-asr oxiri (Reç Pospolitaning bölinişi davri). Özbekça manbada 13-asrdagi ayrim yorliqlarda belorus tiliga oid belgilar körinişi, 16-asrdan Buyuk Litva knyazligi yorliqlari şu tilda yozilgani aytilgan.
19-asrda til rivojiga Rossiya imperiyasi hukumati bilan polyak va polyaklaşgan zodagonlar örtasidagi siyosiy kuraş ta'sir qildi. 1846-yilda etnograf Pavel Şpilevskiy belorus tili grammatikasini tayyorladi, ammo Rossiya Fanlar akademiyasi uni naşr etmadi. Ivan Nasoviçning «Belorus tili luğati» 1870-yilda çop etildi. Frantsişak Baguşeviç 1891-yilda «Dudka belorusskaya» sözboşisida xalqni öz tilini tark etmaslikka çaqirdi. 1897-yilgi Rossiya imperiyasi röyxatida taxminan 5,89 million kişi belorus tilida gapirişini bildirgan. Belorus tilida naşr etişga taqiq 1904-yil 25-dekabrda rasman bekor qilindi.
Xususiyatlari
13Belorus fonetikasiga «d» ni «dz» bilan ifodalaş (dzed — buva), qattiq «r» mavjudligi kabi xususiyatlar xos. Leksikaning asosini umumslavyan sözlari taşkil qiladi; polyak, nemis, lotin, turkiy va litva tillaridan özlaşgan sözlar ham uçraydi.
Til turli davrlarda «rus tili», «ğarbiy rus tili», «litvin tili» va «kriviç tili» deb atalgan. «Kriviç tili» atamasi 19-asrda paydo bölgan va uni asosan Vatslav Lastovskiy qöllagan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Belorus tili // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/33 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APABelorus tili. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/33
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/33
Raqamlarda
Sözlaşuvçilar soni · 2019-yil
5,1 mln kişi
+0,7 %2009-yilga nisbatan
Manba: Wikidata (CC0)· bot muntazam yangilaydi, oxirgi marta 2026-yil 26-oktabr
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.