Berdyansk

Berdyansk (ukrainaça: Berdyansk) — Ukrainaning janubi-şarqidagi Zaporojye viloyatida, Azov dengizi qirğoğidagi port şahri va kurort. 2022-yil fevral oxiridan Rossiya qöşinlari nnazoratida.

Şahar nomi manbalarda turliça berilgan. Özbekça ensiklopediya (ÖzME) Berdyanskka 1827-yilda asos solingan va şahar maqomi 1835-yildan berilgan, deydi. Rus tilidagi Vikipediyada 1827-yilda port va aholi punkti uçun yer ajratilgani, yangi posyolka Novonogaysk deb atalgani, şahar unvoni 1835-yilda berilgani yozilgan. Inglizça Vikipediyada esa posyolka 1827-yilda noğaylarning Kutur-Ohla qişloği örnida tttaşkil topgani, 1830-yilda Novo-Nogaysk deb özgartirilgani, hozirgi nom 1841-yilda Nikolay I farmoni bilan Berda daryosi nomidan berilgani va şahar maqomini 1841-yilda olgani keltirilgan.

1824-yilda graf Mixail Vorontsov yuborgan ekspeditsiya rahbari kapitan Nikolay Kritskiy Berdyansk tuproqli yarim orolini port uçun tavsiya qilgan. 1842-yilda şahar Berdyansk uyezdining markaziga aylangan. 1899-yilda temir yöl yetib kelgan. 19-asr oxiridan şahar balçiqli va iqlimiy kurort sifatida rivojlangan, 1902-yilda birinçi balçiq bilan davolaş muassasasi oçilgan.

1939–1958-yillarda şahar sovet uçuvçisi Polina Osipenko şarafiga Osipenko deb atalgan. 1941-yil 7-oktabrda nemis qöşinlari bosib olgan, 1943-yil 17-sentabrda Qizil Armiya ozod qilgan. 2005-yil 11-yanvarda Berdyanskka davlat ahamiyatidagi kurort maqomi berilgan.

2022-yil fevral oxirida Rossiyaning Ukrainaga bostirib kirişi paytida şahar bosib olingan (rus tilidagi manbada 28-fevral, inglizça manbada 27-fevral). Şu yilning 24-martida portda rus “Saratov” yirik desant kemasi portlatilgan yoki çöktirilgan.

Şahar Şimoliy Azovböyida, Berdyansk va Belosaray qöltiqlari qirğoqlarida joylaşgan; viloyat markazi Zaporojyedan taxminan 200 km uzoqda (rus tilidagi manba). Hudud daşt zonasiga kiradi. Berdyansk yarim orolida 300 dan ortiq ösimlik turi bor, ayrimlari Qizil kitobga kiritilgan.

Iqlim haqidagi ma'lumotlar manbalarda turliça. ÖzME: iyulning örtaça harorati 24°, yanvarniki –4°, yillik yoğin 380 mm. Rus tilidagi manba: avgustda +25,1 °C, yanvarda −2,1 °C, yillik yoğin 470 mm.

Aholi soni: 1991-yilda 138 700, 2001-yilgi röyxatda 121 759, 2019-yil 1-yanvarda 110 455 kişi; inglizça manbada 2022-yilgi taxmin 106 311. ÖzME 1999-yilda 135 ming kişi deydi. 2001-yilgi röyxatga köra ukrainlar 56,82 %, ruslar 37,38 %, bolgarlar 3,27 % ni taşkil etgan.

Berdyansk — Azov dengizidagi port. Sovet davrida “Azovkabel”, “Yujgidromaş”, “Azovselmaş” zavodlari, şişa tola va neft moylari işlab çiqariş, oziq-ovqat va yengil sanoat korxonalari işlagan. 2016-yilda eng yirik soliq tölovçilar qatoriga dengiz porti, Azov kabel kompaniyasi, göşt va non kombinatlari kirgan. 2018-yil noyabrda Ukraina port ma'muriyati yuk taşiş bir yilda 50 % kamayganini bildirgan; Rossiya buni rad etgan.

Şaharda badiiy va ölkaşunoslik muzeylari, pedagogika instituti, texnikumlar va tibbiyot bilim yurti bor. 1838-yilda qurilgan, balandligi 23 metr bölgan toş mayoq va 1869-yilda işga tuşgan dengiz tölqinqirğoği tarixiy obyektlardandir. Şaharda safari-zoopark va akvapark ham mavjud. Şahardan 5 km narida dengiz böyida balçiq bilan davolaş va iqlimiy kurort, kattalar va bolalar sanatoriylari hamda dam oliş uylari joylaşgan.