Boburiylar

Boburiylar — Amir Temur avlodi Zahiriddin Muhammad Bobur 1526-yilda asos solgan va Hindistonda hukm surgan sulola; Temuriylar sulolasining tarmoği. Özbek tilidagi Vikipediyaga köra, sulola 1526–1858-yillarda, rus tilidagi va inglizça Vikipediyaga köra esa 1857-yilgaça hukmronlik qilgan.

Rus tilidagi Vikipediyaga köra, Boburning otasi, Farğona hokimi Umarşayx Mirzo otasi tomonidan Temurning uçinçi öğli Mironşohning evarasi bölgan. Onasi Qutluğ Nigorxonim (1459–1505) Möğuliston hukmdori Yunusxonning qizi edi, şu bois Bobur ona tomonidan Çingizxon avlodiga mansub. Bobur 1483-yilda tuğilgan.

Sulolaning nomi borasida turliça qaraşlar bor. Özbek tilidagi Vikipediyaga köra, sulola vakillari tarixiy hujjatlarda özlarini «boburiy mirzolar» deb atagan; V. V. Bartold «buyuk möğullar» iborasini yevropaliklar Temur avlodlarini möğullardan tarqalgan deb hisoblab töqigan xato nom deb yozgan, bu ibora Hindistonga inglizça kitoblar orqali kirib kelgan. Rus tilidagi Vikipediyada esa ba'zi tadqiqotçilar fikriça «moğol» atamasi forsça, hindça va arabça möğullar nomidan olingani va sulolaning möğul kelib çiqişini ta'kidlagani aytiladi. Rus tilidagi Vikipediya Boburning ona tili turkiy bölganini ham qayd etadi: «Boburnoma»da Andijon aholisining hammasi turk ekani yoziladi.

Özbek tilidagi Vikipediyaga köra, sulolaning vakillari: Zahiriddin Muhammad Bobur (1526–1530), Humoyun (1530–1539; 1555–1556), Akbar (1556–1605), Jahongir (1605–1627), Şoh Jahon (1627–1658), Avrangzeb Olamgir (1658–1707), Bahodirşoh I (1707–1712), Jahondorşoh (1712–1713), Farruxsiyar (1713–1719), Muhammadşoh (1719–1748), Ahmadşoh (1748–1754), Olamgir II (1754–1759), Şoh Olam II (1759–1806), Akbar II (1806–1837) va Bahodirşoh II (1837–1858). Inglizça Vikipediyada Bahodirşoh II hukmronligi 1837–1857-yillar deb beriladi.

Bobur 1494-yilda otasidan Farğonani meros qilib oldi. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, 1500–1505-yillarda Şayboniyxon uni Farğonadan siqib çiqardi; 1504-yilda Bobur Kobulni egallab, uni yangi davlatining poytaxtiga aylantirdi. 1526-yilda Dehli sultonligi hududini qöşib olib, podşoh unvonini oldi. Humoyun Şimoliy Hindistonni afğon Suriylar sulolasiga boy berdi va keyinroq hokimiyatni qaytarib oldi; bu voqealar sanasi manbalarda turliça: özbek tilidagi Vikipediyada uning birinçi hukmronligi 1539-yilda tugagan, rus tilidagi Vikipediyaga köra 1540-yilda taxtni boy berib, 15 yildan keyin qaytargan, inglizça Vikipediyada esa hukmronlik 16 yil uzilgani aytiladi.

Rus tilidagi Vikipediyaga köra, dastlabki tört podşoh taxtni otadan katta öğilga nisbatan tinç ötkazgan. Akbar milliy va diniy bağrikenglik siyosatini yuritgan. Inglizça Vikipediyaga köra, imperiya tuzilmasi 1580-yillar atrofida Akbar tomonidan şakllantirilgan. Jahongir davridan taxt uçun şahzodalar kuraşi kuçaydi. Şoh Jahon 1648-yilda poytaxtni Agradan Dehliga köçirib, Şohjahonobod şahrini qurdirdi; vafot etgan rafiqasi Mumtoz Mahal uçun Agrada Tojmahal maqbarasini bunyod ettirdi. Avrangzeb 1658-yilda otasini uy qamoğiga olib, taxtga çiqdi va Olamgir nomini oldi; 1679-yilda Akbar bekor qilgan jizya soliğini qayta joriy etdi.

Inglizça Vikipediyaga köra, Şoh Jahon va Avrangzeb davrida sulola hudud, iqtisodiyot va harbiy qudrat jihatidan çöqqiga çiqdi; 1700-yil atrofida imperiya jahon iqtisodiyotining taxminan 24 foizini taşkil etgan, million kişilik qöşinga va 160 million fuqaroga ega bölgan. 18-asrda sulola içki nizolar, forslar va afğonlarning bosqinlari hamda marathalar, sikhlar, rajputlar va mahalliy navoblarning qözğolonlari tufayli tez zaiflaşdi. Sönggi podşoh Bahodirşoh II ning hokimiyati faqat Dehli qörğoni bilan çeklangan edi. 1857-yilgi qözğolondan söng Britaniya Ost-Indiya kompaniyasi uni sud qilib, Rangunga surgun qildi va sulola tugatildi.

Inglizça Vikipediyaga köra, Boburiylar davrida hind-islom sivilizatsiyasi, rassomlik, me'morlik, kiyim-keçak, oşxona va urdu tili rivojlangan; sulola vakillari san'at va adabiyotga homiylik qilgan va özlari ham bu sohalar bilan şuğullangan. Bobur, Avrangzeb va Şoh Olam II xattot, Jahongir rassom, Şoh Jahon me'morlik işqibozi, Bahodirşoh II esa urdu tilidagi şoir sifatida tanilgan. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, Tojmahal, Jome masjidi, Moti masjid, Lohurdagi Podşohiy masjid kabi inşootlar şu davrda qurilgan.