Bonn

Bonn — Germaniyaning Şimoliy Reyn-Vestfaliya yerida, Reyn daryosi böyida joylaşgan federal şahar. U 1949-yildan 1990-yilgaça Germaniya Federativ Respublikasining poytaxti bölgan.

Bonn Germaniyadagi eng qadimgi şaharlardan biri hisoblanadi. Özbekça Vikipediyada unga 1-asrda rimliklar asos solgani aytilgan. Ingliz va rus Vikipediyasiga köra, mil. av. 12-yilda (rus Vikipediyasida — mil. av. 11-yilda) bu yerda Rim harbiy lageri qurilgan; ingliz Vikipediyasida bundan oldin, mil. av. 38-yilda, Rim noibi Agrippa ubiylarni şu yerga joylaştirgani aytiladi. Arxeologik topilmalar bu hududda ança oldin ham odamlar yaşaganini körsatadi: Oberkasselda 14 000 yillik qöş qabr topilgan.

Ilk örta asrlarda Bonn tanazzulga uçradi; 882-yilda vikinglar hujumida ikki marta yondirilgan. 1243-yil şaharga töliq şahar huquqi berilgan yil deb hisoblanadi. 1288-yilgi Vorringen jangidan keyin Kyoln kurfyurstlari Bonnni öz qarorgohlaridan biriga aylantirdi. 1597–1794-yillarda u Kyoln kurfyurstligining poytaxti bölgan. Özbekça Vikipediyada kurfyurstlar qarorgohi davri 1273–1794-yillar deb körsatilgan.

1794-yilda şaharni fransuz qöşinlari egalladi. 1814–1815-yillarda Bonn Prussiya tarkibiga ötdi. Prussiya hukumati 1818-yil 18-oktabrda Bonn universitetini taşkil etdi. 1904-yilda Poppelsdorf, Endeniç, Kesseniç va Dottendorf şaharga qöşildi. Birinçi jahon uruşidan keyin şahar bosib olingan, 1926-yilgaça frantsuz qöşinlari turgan. 1945-yil 9-martda Amerika qöşinlari kirganda binolarning 30 foizi vayron bölgan. Şahar Britaniya okkupatsiya zonasiga kirdi. 1949-yilda Bonn GFR vaqtinça poytaxti böldi. 1969-yilda Bad-Godesberg, Boyel va boşqa aholi punktlari qöşilib, şahar maydoni ikki baravardan köproq oşdi. Germaniya birlaşgaç, poytaxt Berlinga ötdi.

Bonn Kyolndan taxminan 24 km janubi-janubi-şarqda, Reyn-Rur mintaqasining eng janubida joylaşgan. Şahar Reynning ikkala sohilida 141,2 km² maydonni egallaydi, uning deyarli törtdan uç qismi daryoning çap sohilida. Janub va ğarbda Eyfel mintaqasi, şimolda Kyoln pasttekisligi, şarqda Zibengebirge toğlari bilan çegaradoş. Iqlimi — okean iqlimi; Bonn Germaniyaning eng iliq hududlaridan biridir. Şahar tört tumanga bölinadi: Bonn, Bad-Godesberg, Boyel va Xardtberg.

Özbekça Vikipediyada aholisi 412 ming kişi (1995) deb berilgan. Rus Vikipediyasiga köra, 2024-yil 31-dekabrda aholi 323 336 kişi bölib, mamlakatda 19-örinni egallagan. Ingliz Vikipediyasida aholi 320 mingdan oşişi aytilgan. Bonnda Ripuar tilining Bönnsch Platt şevasida, ayniqsa karnaval paytida, barça avlodlar gaplaşadi.

Bonn — muhim transport tuguni; Reyn böyida port, temir yöl stansiyasi va tramvay tizimi bor. Eng yaqin xalqaro aeroport — Kyoln/Bonn. Sanoat korxonalari kam; ular asosan iste'mol mollari, şuningdek elektrotexnika, aniq mexanika, farmatsevtika, mebel, keramika, oziq-ovqat va poligrafiya mahsulotlari işlab çiqaradi. Deutsche Post DHL va Deutsche Telekom kompaniyalarining boş qarorgohlari Bonnda. Şaharda Birlaşgan Millatlar Taşkilotining 20 ta muassasasi mavjud, jumladan BMTning Iqlim özgarişi böyiça doiraviy konventsiyasi kotibiyati. Berlin–Bonn qonuni tufayli bir qança federal vazirliklar va idoralar şaharda qolgan.

Bonn — bastakor Lyudvig van Betxoven tuğilgan şahar; uning uy-muzeyi şu yerda. Rus Vikipediyasida Bonn Germaniyaning kitob poytaxti sanalişi va 64 kutubxona mavjudligi aytilgan. Bonn universiteti Karl Marks, Fridrix Nitsşe va qaysar Vilgelm II öqigan oliy öquv yurtidir. Şaharda konservatoriya ham bor.

Şaharning ramzi — Avliyo Martin monastir-bazilikasi (Bonn Münster); u 13-asrdayoq şahar gerbida tasvirlangan. Bozor maydonidagi ratuşa 18-asrda qurilgan. Muzeylar orasida Tasviriy san'at muzeyi, Reyn viloyat muzeyi, Nemis muzeyi va Bundeskunsthalle bor.