botanik

Botanik yoki ösimlikşunos — botanika, ya'ni ösimliklar haqidagi fan sohasiga ixtisoslaşgan olim. Botanika tabiiy fan va biologiyaning bir tarmoği bölib, ösimliklarning ösişi, köpayişi va evolyutsiyasini örganadi.

Botanik ösimliklarni turli darajalarda örganadi: biokimyo, molekulyar biologiya, hujayra biologiyasi va genetikadan tortib ekologiya, patologiya, anatomiya, morfologiya va taksonomiyagaça. Tadqiqot mavzulariga ösimlikning tuzilişi, ösişi va differensiatsiyasi, köpayişi, biokimyosi va birlamçi metabolizmi, kimyoviy mahsulotlari, rivojlanişi, kasalliklari, evolyutsion qarindoşlik aloqalari, sistematikasi va taksonomiyasi kiradi. 21-asr ösimlikşunosligida molekulyar genetika va epigenetika asosiy yönalişlardandir.

Botanik tadqiqotlari asosiy oziq-ovqatlar, yoğoç, yoğ, kauçuk, tola va dori vositalarini olişda, boğdorçilik, qişloq va örmon xöjaligida, ösimliklarni köpaytiriş, seleksiya va genetik özgartirişda, atrof-muhitni boşqariş va biologik xilma-xillikni saqlaşda qöllanadi.

Botanika qadimgi ötlar bilan davolaş (gerbalizm)dan kelib çiqqan: odamlar yeyiladigan, zaharli va şifobaxş ösimliklarni aniqlagan va ekkan. Dastlabki botanika asarlari Hindiston (miloddan avvalgi 1100-yildan oldingi matnlar), Qadimgi Misr, qadimiy Avesto yozuvlari va Xitoyda (miloddan avvalgi 221-yildan oldin deb taxmin qilinadi) topilgan.

Zamonaviy botanika ildizlari Qadimgi Yunonistonga, Aristotelning şogirdi Theophrastus (taxminan mil. av. 371–287)ga borib taqaladi; u köplab tamoyillarni asoslagan va “botanika otasi” deb hisoblanadi. Taxminan 1-asr örtasida Pedanius Dioscorides “De materia medica” asarini yozgan, u 1500 yildan köproq öqilgan. Örta asr musulmon dunyosidan Ibn Vahşiyya, Abu Hanifa Dinavariy (828–896), Ibn Bassal, Abu al-Abbos an-Nabotiy va Ibn al-Baytor (v. 1248) hissa qöşgan.

16-asr örtasida Italiya universitetlarida botanika boğlari taşkil etildi; Padua boği (1545) hozirgaça öz joyida turgan eng qadimgisi hisoblanadi. Angliyada birinçisi — Oksford universiteti botanika boği (1621). Leonhart Fuchs, Otto Brunfels va Hieronymus Bock “nemis botanikasining uç otasi” qatoriga kiritiladi. 1665-yilda Robert Guk hujayralarni kaşf etdi. 1753-yilda Karl Linney “Species Plantarum” asarida ikki qismli nomlaş tizimini joriy qildi; u hozirgaça qöllanadi. 1859-yilda Darvinning “Turlarning kelib çiqişi” asari tasnifga evolyutsion qaraşlarni kiritdi.

19-asrda botanika yuqori tabaqa ayollari uçun maqbul maşğulot edi; Marianne North 900 dan ortiq turni tasvirlagan. Matthias Schleiden zamonaviy darsligi (1849-yilda inglizça naşri) botanikani rivojlantirdi. 19–20-asrlarda mikroskopiya, xromosomalar tahlili, ösimlik kimyosi usullari paydo böldi, 20-asr oxirgi yigirma yilligida esa genomika, proteomika va DNK ketma-ketliklari tasnifni aniqlaştirdi. Eugenius Warming ösimlik ekologiyasiga asos solganlardan, Nikolay Vavilov (1887–1943) xöjalik ösimliklarining kelib çiqiş markazlarini tadqiq qilgan, Katherine Esau (1898–1997) ösimlik anatomiyasiga katta hissa qöşgan.