Boxtar

Boxtar (tojikça: Boxtar) — Tojikiston janubi-ğarbidagi şahar, Xatlon viloyatining ma'muriy markazi. 2018-yilgaça Qörğontepa (rus tilida Kurgan-Tyube) deb atalgan.

Özbekça Vikipediyaga köra, yozma manbalar va arxeologik topilmalar şahar kuşonlar davrida, 1–4-asrlarda vujudga kelganini va öşanda Levakand deb yuritilganini tasdiqlaydi. Rus tilidagi maqolada ham oazis kuşonlar davrida paydo bölgani, öz pul birligiga ega yirik şahar bölgani aytiladi. 7-asr oxirida u arablar hukmronligi ostiga ötgan. 13-asrdan möğullar, keyin Temuriylar va Şayboniylar tasarrufida bölgan; 16-asrda şahar ança ravnaq topgan. Qörğontepa nomi tarixiy manbalarda ilk bor 17-asrdan uçraydi.

Şahar yaqinida, Vaxş daryosi böyida 10–13-asrlarga oid Lagman şahri xarobalari bor. 20-asr örtalarida arxeologlar u yerdan qadimiy suv quvurlari, ğiştli quduqlar va minorali istehkomlar topgan. Bu oazis möğullar istilosida vayron qilingan.

1920-yilgaça şahar Buxoro amirligi tarkibidagi Qörğontepa bekligi markazi bölgan. 1920—1924-yillarda Buxoro Xalq Sovet Respublikasi viloyati, 1924—1929-yillarda Tojik MSSR (Özbekiston SSR tarkibida) markazi böldi. Sovet davrida ma'muriy tuzilma bir neça marta özgargan: 1977-yilda Qörğontepa viloyati ikkinçi marta tuzilib, şahar uning markaziga aylangan; 1992-yil 2-dekabrda yana Xatlon viloyati markazi bölgan. 1992—1997-yillardagi fuqarolar uruşi davrida şahar jiddiy vayron bölgan. Ingliz tilidagi maqolaga köra, 1992-yil yozida u mojaro markaziga aylangan. 2018-yil yanvarida şahar Boxtar (Baktriya ma'nosida) deb qayta nomlangan; sana rus manbasida 20 yanvar, ingliz manbasida 22 yanvar deb berilgan.

Şahar Vaxş vodiysida, Vaxş daryosining çap sohilida, örtaça 428 m balandlikda joylaşgan. U Duşanbedan taxminan 99–100 km janubda, Afğonistonning Qunduz şahridan 150 km şimolda. Iqlimi sovuq yarimçöl (Köppen BSk) bölib, qişi salqin, yozi juda issiq; yoğin kam, eng köp bahorda yoğadi.

Aholisi 107,4 ming kişidan ziyod (2016); 2019-yilda 110 800 kişi deb baholangan, bu mamlakatda uçinçi örin. Aholi soni mavsumga qarab özgaradi, çunki köp tojiklar Rossiyada mehnat qiladi. Şaharda tojiklar, özbeklar, ruslar, puştunlar, tatarlar, ukrainlar, qozoqlar va boşqa turkiy xalqlar yaşaydi. 1924-yilgi ma'lumotlarda 800 nafar qatağon uruği vakili qayd etilgan, ulardan 690 nafari tos uruğidan.

Şaharda transformator ta'mirlaş, mexanika, paxta tozalaş, ğişt, sut, pivo, meva-sabzavot konservasi, yoğ-moy zavodlari, non, göşt va don mahsulotlari işlab çiqariş, maişiy xizmat kombinatlari, «Tojikatlas» korxonasi va tikuvçilik birlaşmasi işlaydi. Boxtar orqali Termiz—Yovon temir yöli ötadi. Boxtar xalqaro aeroporti Tojikiston, Rossiya va Qozoğistondagi bir neça şaharga reyslarni amalga oşiradi.

Şaharda Nosir Xusrav nomidagi Boxtar davlat universiteti (1978-yildan), Tojikiston energetika instituti (2006), pedagogika universiteti, energetika texnikumi, hunar-texnika va örta maxsus bilim yurtlari, 12 umumiy ta'lim va musiqa maktablari bor. Şahar markazida Ismoil Somoniyga haykal örnatilgan. Şahardan 12 km şarqda buddaviy monastir qoldiği Ajina-tepa joylaşgan; uning VII yoki 8-asrda qurilgani taxmin qilinadi va u yerda Buddaning nirvanadagi 12 metrlik haykali bor. Asosiy din — islom.