Buxor-Jirov tumani

Bukhar-Zhyrau tumani (qozoqça: Bұqar jirau audani) — Qozoğiston Qarağandi viloyatidagi tuman. Tuman markazi — Botakara (Ulyanovskiy) posyolkasi, u viloyat markazidan 50 km şimoli-şarqda joylaşgan. Tuman maydoni 14 576 km².

Tuman 1938-yilda Voroşilov tumani sifatida taşkil etilgan. 1961-yilda Ulyanovsk tumani deb qayta nomlangan, tuman markazi Kolxoznoye esa Ulyanovskiy şaharçasi deb atalgan. 1976-yilda tuman Molodyozhny tumani deb nomlangan. 1997-yilda Telman tumani bilan birlaştirilib, qozoq akyni Buxar jirov nomi bilan Bukhar-Zhyrau tumani deb atalgan; tuman markazi Botakara deb qayta nomlangan.

Tuman hududining katta qismini Qozoq mayda tepaliklari egallaydi. Relyef — mayda tepalikli tekislik (mutlaq balandligi 500–700 m). Eng baland nuqtasi — Semizbuği toği (1049 m). Yer bağrida toş kömir (Jogarği Sokir, Kuşoki), qönğir kömir (Kumiskudukk) va quriliş materiallari zaxiralari aniqlangan.

Iqlimi kontinental: qiş sovuq, yoz nisbatan issiq va quruq. Yanvarning örtaça yillik harorati −15…−17 °C, iyulniki 19–21 °C. Yiliga 300–350 mm yoğin tuşadi. Hududdan Nura (irmoqlari bilan), Şerubaynura, Bala Şiderti, Aşisu, Baybura, Kokpekti daryolari va Irtiş—Qarağandi kanali ötadi. Köllari: Şibindi, Botakara, Batpakkol, Şalkar. Nura daryosida Samarqand suv ombori qurilgan.

Ösimliklardan betaga, bözyalpiz, jaydari suli, şuvoq, qamiş, qoraqağan, tavolga uçraydi; daryo vodiylarida xilma-xil ötli yaylovlar, tol, itburun va boşqalar ösadi. Hayvonlardan böri, kiyik, suğur, tulki, korsak, qunduz, quyon, keklik, oq kaptar, qamgak, arxar, Törğay va boşqalar yaşaydi; quşlardan çumçuqsimonlar va toğ burgutlari bor. Örmon bilan qoplangan yer maydoni 10,6 ming gektarni taşkil etadi.

Inglizça Vikipediyaga köra aholisi 69 617 (1999-yil röyxati), 64 003 (2009-yil röyxati) va 63 236 kişi (2013-yil taxmini) bölgan. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, 2019-yil boşida aholi 57 175 kişi edi: qozoqlar — 35 602 (62,27 %), ruslar — 14 260 (24,94 %), nemislar — 2 041 (3,57 %), ukrainlar — 1 880 (3,29 %), tatarlar — 981 (1,72 %), belaruslar — 658 (1,15 %), çeçenlar — 340 (0,59 %), koreyslar — 267 (0,47 %), polyaklar — 213 (0,37 %), yunonlar — 126 (0,22 %), özbeklar — 113 (0,20 %), moldovanlar — 112 (0,20 %), litvaliklar — 63 (0,11 %), boşqalar — 783 (1,37 %).

Tuman hududida Nurkazgan toğ-boyitiş kombinati, «Qozoqmis» korporatsiyasining Kuşoki kömir razrezi, «Kuznetskiy» va Kumiskuduk kömir razrezlari hamda viloyatdagi yirik parrandaçilik fabrikalaridan biri — «Aknar PF» joylaşgan. Non zavodi, suyak uni işlab çiqariş zavodi, sabzavot va mevalarni qayta işlaş sexi, sariyoğ va sut işlab çiqariş sexlari va boşqalar bor. Asosan don va em-xaşak ekinlari yetiştiriladi. Irtiş—Qarağandi kanali va Nura daryosi böylaridagi yerlar suğoriladi.

Tuman hududidan Almaota—Qarağandi—Petropavlovsk va Qarağandi—Qarağayli temir yöllari, Almaota—Qarağandi—Ostona, Qarağandi—Qarqaraly—Ayagoz va Qarağandi—Pavlodar avtomagistrallari ötadi.