Cape Verdean Creole
SaqlaşÖqiş: 3 daqiqa
Kabuverdianu (Cape Verdean Creole) — Kabu-Verde orollarida sözlaşiladigan, portugal tiliga asoslangan kreol tili. Ingliz Vikipediyasiga köra, u deyarli barça kabuverdeliklarning ona kreol tili bölib, diasporada ikkinçi til sifatida ham qöllanadi. Rus Vikipediyasida öz nomi sifatida kriolu, kriol va cabuverdiánu keltirilgan.
Tasnifi
13Kabuverdianu portugal tiliga asoslangan kreol tili hisoblanadi. Rus Vikipediyasiga köra, u portugal tilidan kelib çiqqan, ammo mandinka va boşqa Afrika tillaridan köp söz olingan; Gvineya qöltiği kreollari tili bilan leksik öxşaşligi 59 % ni taşkil etadi. Ingliz Vikipediyasiga köra, u kreolistika uçun alohida ahamiyatga ega, çunki hozir mavjud eng qadimgi kreol tilidir va portugal asosli kreollar içida eng keng tarqalgani.
Tarqalişi va sözlaşuvçilar
13Rus Vikipediyasi sözlaşuvçilar sonini taxminan 934 ming kişi deb körsatadi. Til ikki lahjaga bölinadi: barlavento (Santu-Antan, San-Visente, San-Nikolau, Sal, Boavişta orollari) va sotavento (Santyagu, Mayu, Fogu va Brava orollari).
Kreol deyarli butun aholining birinçi tili bölsa-da, rasmiy til portugal tilidir. Portugal tili maktabda, boşqaruvda va rasmiy işlarda qöllanadi, şu sababli ikki til diglossiya holatida, norasmiy nutqda esa kod almaşinuvi uçraydi. Ingliz Vikipediyasiga köra, bu holat kreolning barça variantlarida dekreollaşuv jarayonini keltirib çiqaradi. Rus Vikipediyasi mustaqillikka erişilgan 1975-yildan boşlab aholi portugal tilidan köra kreolni afzal körganini va u şu yildan milliy til ekanini yozadi. Ingliz Vikipediyasiga köra, kreol hali rasmiy til emas: 2005-yilgi hukumat qarori uni rasmiylaştiriş şartlarini belgilagan, 2015-yilgi qaror esa uni almaştirgan. Rasmiylaştiriş amalga oşmagan, asosiy sabab — til hali standartlaştirilmagani: lahjalar parçalanganligi, imlo va grammatik qoidalar yöqligi, ALUPEC hamma foydalanuvçilar tomonidan qabul qilinmagani va til darajalari yetarliça farqlanmagani. Ayrim tarafdorlar ikkita me'yor — San-Visente variantiga asoslangan şimoliy (Barlavento) va Santyagu variantiga asoslangan janubiy (Sotavento) me'yorlarni taklif qiladi; şunda kreol plitsentrik tilga aylanadi.
Yozuvi
13Kabuverdianu lotin alifbosiga asoslangan ALUPEC (Alfabeto Unificado para a Escrita da Língua Cabo-verdiana) bilan yoziladi. Rus Vikipediyasiga köra u 1998-yilda tasdiqlangan; alifboda A, B, D, Dj, E, F, G, H, I, J, K, L, Lh, M, N, Nh, Ñ, O, P, R, S, T, Tx, U, V, X, Z harflari bor. Ingliz Vikipediyasiga köra, ALUPEC 1998-yilda 67/98-sonli qonun-farmon bilan tajriba tariqasida qabul qilingan, 2009-yilda 8/2009-sonli qonun-farmon uni rasman joriy etgan. U yagona rasman tan olingan yozuv tizimi, biroq majburiy emas; xuddi şu qonun muqobil tizimlarni, «tizimli va ilmiy asosda taqdim etilsa», ruxsat etadi.
Tarixi
13Ingliz Vikipediyasiga köra, kreol tarixini yozma hujjatlar yetişmasligi va Portugaliya ma'muriyati davridagi çetlaştiriş tufayli kuzatiş qiyin. Şakllanişi haqida uçta nazariya bor: monogenetik nazariya kreol portugal tilini qullikdagi afrikaliklar uçun soddalaştiriş natijasida paydo bölgan deydi (Prudent, Waldman, Çaudenson, Lopes da Silva); Adam va Quint kreolni qullar Ğarbiy Afrika tillari grammatikasi asosida, leksikani portugalça bilan almaştirib şakllantirgan deb hisoblaydi; Çomskiy va Bikertonga köra esa u orollarda tuğilgan aholi tomonidan universal grammatika asosida öz-özidan paydo bölgan.
A. Karreyraga köra, kreol 15-asrdan Santyagu orolida portugal pidjinidan şakllangan. Bu pidjin lansadular orqali Afrikaning ğarbiy sohiliga ötgan va ikki protokreolga ajralgan: biri Kabuverdianu asosi, ikkinçisi Gvineya-Bisau kreoli asosi bölgan. Kreolning orollar böylab tarqalişi uç bosqiçda keçgan: birinçisida Santyagu (15-asr 2-yarmi) va Fogu, ikkinçisida San-Nikolau va Santu-Antan, uçinçisida qolgan orollar oldingi orollardan kelganlar tomonidan özlaştirilgan.
Xususiyatlari
13Rus Vikipediyasiga köra, gapda asosan SVO tartibi qöllanadi, masalan: Êl tâ cumê pêxi — «U baliq yeydi». Tilning xususiyatlaridan biri — ikkilangan va hatto uçlangan inkorlardan foydalaniş.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Cape Verdean Creole // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/90 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APACape Verdean Creole. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/90
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/90
Raqamlarda
Sözlaşuvçilar soni · 2017-yil
871 ming kişi
Manba: Wikidata (CC0)· bot muntazam yangilaydi, oxirgi marta 2026-yil 26-oktabr
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.