Kabo Verde

Kabo Verde (rasmiy nomi — Kabo Verde Respublikasi) — Atlantika okeanida, Ğarbiy Afrika sohili yaqinidagi Yaşil Burun orollarida joylaşgan davlat. Poytaxti — Praya şahri. Maydoni 4033 km², aholisi taxminan 527 ming kişi (2025).

Orollar 1456-yil atrofida kaşf etilgan. Özbekça Vikipediyada kaşfiyot 1456 va 1460-yillar oraliğida Portugaliya ekspeditsiyalari tomonidan amalga oşirilgani aytilgan; rus tilidagi Vikipediyada 1456-yilda venetsiyalik Kadamosto bir qator orollarni oçgani, 1460-yil esa rasmiy kaşfiyot sanasi hisoblanişi qayd etilgan. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, orollarni genuyalik va portugaliyalik dengizçilar kaşf etgan. Bu vaqtgaça orollarda odam yaşamagan. 1462-yilda Santyagu orolida portugaliyalik ilk aholi punkti barpo etilgan, 1495-yilda orollar Portugaliya mulki deb e'lon qilindi. 16-asrda arxipelag Atlantika qul savdosi tufayli gullab-yaşnadi; qul savdosi tanazzulga uçragaç, iqtisodiy inqiroz va köçib ketiş kuçaydi. Qullik tugatilgan yil manbalarda turliça körsatilgan: özbekça Vikipediyada 1876-yil, rus tilidagi Vikipediyada 1878-yilgaça qullik mavjud bölgani yozilgan.

1951-yilda Portugaliya mustamlakani „dengiz ortidagi viloyat“ maqomiga ötkazdi. 1956-yilda Amilkar Kabral va uning safdoşlari Gvineya va Kabo Verde mustaqilligi afrikaliklar partiyasini (PAIGK) tuzdi. 1974-yil aprelda Portugaliyadagi tuzum ağdarilgaç, partiya va Portugaliya örtasida mustaqillik haqida bitim imzolandi. 1975-yil 30-iyunda Milliy assambleyaga saylov ötkazildi, 1975-yil 5-iyulda mustaqillik e'lon qilindi. Bu sana milliy bayram — Mustaqillik kuni. 1986-yilgaça mamlakat nomi tarjima qilinib, Yaşil Burun orollari deb yuritilgan.

Arxipelag Atlantika okeanida joylaşgan. Orollar asosan vulkanlardan hosil bölgan, qirğoqlari tik va qoyali, qulay tabiiy portlari kam. Relyefi asosan toğli; eng baland nuqta — Fogu orolidagi 2829 m çöqqi. Iqlimi tropik, yillik yoğin 100–250 mm, tez-tez qurğoqçilik bölib turadi. Daryolari kam, ösimligi çöl va çala çölga xos. Orollar şamolga nisbatan Barlavento (şamol tomon) va Sotavento (şamolga teskari) guruhlariga bölinadi.

Kabo Verde — respublika. Amaldagi konstitutsiya 1992-yilda qabul qilingan. Davlat boşliği — prezident, u 5 yil muddatga umumxalq ovoz berişi bilan saylanadi. Qonun çiqaruvçi organ — bir palatali Milliy assambleya, a'zolari 5 yilga saylanadi. Ijroiya hokimiyatni prezident va boş vazir boşçiligidagi hukumat amalga oşiradi. Mamlakat ma'muriy jihatdan 14 tumanga bölinadi. Sud tizimi Oliy sud va hududiy sudlardan iborat.

Özbekça Vikipediyaga köra, xöjaligining asosini qişloq xöjaligi taşkil etadi; unda iqtisodiy faol aholining 80% band, tez-tez takrorlanadigan qurğoqçilik unga zarar yetkazadi. Içki ehtiyoj uçun makkajöxori, kartoşka, dukkakli ekinlar, pomidor ekiladi; çorvaçilikda qoramol, eçki, qöy boqiladi, baliq ovlanadi. Sanoat dengiz mahsulotlarini qayta işlaş, tuz qazib oliş va boşqa korxonalardan iborat. Çetga baliq, banan, qandşakar, tuz sotiladi. Pul birligi — Kabo Verde eskudosi. Ingliz tilidagi Vikipediyada iqtisodiyot asosan xizmat körsatişga yönalgani, turizm va xorijiy investitsiyalar ahamiyati oşib borayotgani qayd etilgan.

Rasmiy til — portugal tili; aksariyat aholi kreol tilida sözlaşadi. Adabiyot portugal va kreol tillarida rivojlangan, kreol tilida oğzaki adabiyot boy. Xalq qöşiğining mungli turi — mornlar (muhabbat va ayriliq haqidagi qöşiqlar) keng tarqalgan. Zamonaviy adabiyotda O. Alkantar, M. Lopiş, A. Fonseka, M. Ferreyra kabi mualliflar ijod qilgan. Aholining 98% katoliklar.