Darbon

Darbon — örta asrlarda Örta Osiyoda şahar, qal'a yoki qörğon darvozasini qöriqlovçi soqçi, darvozabon; keyinroq Buxoro amirligida esa poytaxt xavfsizligi uçun javob beruvçi yuqori martabali saroy amaldori. Söz forsça bölib, «eşik soqçisi, darvozabon» ma'nosini anglatadi: u «dar» (eşik) sözi va boğbon, darvozabon kabi sözlarda uçraydigan «-bon» (qöriqlovçi, egasi) qöşimçasidan tuzilgan.

ÖzME'ga köra, birinçi ma'nodagi darbon şahar yoki qal'a darvozalarini belgilangan vaqtda oçib-yopib turgan. Örta asr şaharlari mudofaa devorlari bilan öralgan bölib, ularga faqat bir neça darvoza orqali kirilgan, şu sababli darvozalarni nazorat qiliş şahar xavfsizligining muhim qismi edi. Darbonlar darvozadan kirib-çiqayotgan odamlarni kuzatgan, darvoza oldida kişilar va aravalar tirband bölib qolmasligini ta'minlagan. Keça tuşgaç darvozalar yopilib, tongda yana oçilgan; bu tartibga rioya qiliş ham darbon zimmasida bölgan.

Ikkinçi ma'noda darbon — Buxoro amirligidagi saroy xizmati. ÖzME'ning yozişiça, bu amaldor poytaxtdagi hayotni yaşirin kuzatib borgan va şahar xavfsizligini qöriqlovçi harbiy qism hamda uning qurol-yaroğini boşqargan. Uning ixtiyorida zindonda yoki Arkda saqlangan mahbuslar ham bölgan, amirlik uçun xavfli deb topilgan jinoyatçilarni söroq qiliş ham unga yuklatilgan. Darbon «töpçiboşi» yoki «töpçi boşiyi Arki oliy» deb ham atalgan. Bu nomdagi «töpçi» sözi töp, ya'ni zambarak bilan boğliq bölib, lavozimning harbiy tabiatini ham eslatib turadi.

ÖzME'ga köra, darbon va quşbegi har qanday vaziyatda ham Arkdan çiqib ketmasligi kerak bölgan. Ark Buxoro hukmdorlarining qarorgohi, xazina va davlat boşqaruvi markazi bölgani uçun bu talab amirlik poytaxtining yuragini doimo nazorat ostida saqlaşga xizmat qilgan. Lavozim amirlikning harbiy-ma'muriy tizimida xavfsizlik va tartibni ta'minlovçi asosiy mansablardan biri hisoblangan. Bunday lavozimlar haqidagi ma'lumotlar amirlikdagi davlat tuzilişini, saroy hayoti va şahar boşqaruvi tartiblarini örganişda tarixçilar uçun muhim manba bölib xizmat qiladi.