Darvozaqirliklar çaylasi

Darvozaqirliklar çaylasi — Zarafşon daryosining quyi havzasidan topilgan, neolit davrida (miloddan avvalgi 4—3-ming yilliklarda) yaşagan ovçi qabilalarning manzilgohi. ÖzME'ga köra, yodgorlikni 1961-yilda arxeolog Ö. Islomov aniqlagan. «Çayla» deb yengil qurilgan, ustunlarga tayangan kulba yoki boşpanaga aytiladi; yodgorlik nomi ham şu qurilma bilan boğliq.12

ÖzME'ga köra, manzilgoh bir neça madaniy qatlamdan iborat, ya'ni bu yerda odamlar turli davrlarda qayta-qayta yaşagan. Çaylalardan birining burçaklarida tört katta çuqurça topilgan — ular tom tutib turgan ustunlarning örni deb hisoblanadi. Çaylaning eşigi şarq tomonga, köl yönalişiga qaragan, olov yoqiladigan öçoqlar esa içkarida emas, taşqaridagi maydonçada bölgan. Kulbalar yengil qurilgan bölsa-da, ança keng — 81 m² joyni egallagan. ÖzME bu yerda 30—35 kişidan iborat bitta uruğ jamoasi yaşagan, degan xulosaga keladi.

Manzilgohdan topilgan har xil hayvon va quş suyaklari bu yerdagi aholining asosiy maşğuloti ov bölganini körsatadi. Kundalik turmuşda toş qurollar muhim örin tutgan. ÖzME'ga köra, çaqmoqtoşdan mayda (mikrolit) piçoqlar, qirğiçlar, bigizlar, yoğoçga işlov beriş asboblari, öq-yoy uçlari va parmalar, şuningdek bolğa hamda toş boltalar yasalgan; qimmatbaho toşlardan tumor va munçoqlar tayyorlangan.

Darvozaqirliklarning sopol idişlari ança pişiq bölgan: ular tuxumsimon şaklda, tubi yassi bölib, sirti turli naqşlar bilan bezatilgan.

ÖzME'ga köra, Darvozaqir yodgorliklari ayrim belgilari bilan Xorazmdagi Kaltaminor madaniyatiga öxşab ketadi. Rusça Vikipediyaga köra, Kaltaminor madaniyati — Orolböyining janubida miloddan avvalgi 6—3-ming yilliklarda yaşagan baliqçi va ovçi qabilalarning neolit madaniyati. Uning vakillari çaqmoqtoşdan mayda öq uçlari va trapetsiya şaklidagi toş boltalar yasagan, sopol idişlarni kulolçilik çarxisiz qölda tayyorlab, sirtini çiziq, bötiq va tişli muhr izlaridan iborat naqşlar bilan bezagan. Bu öxşaşliklar Zarafşon etaklaridagi ovçi jamoalar Amudaryo quyi oqimidagi qabilalar bilan madaniy aloqada bölganidan dalolat beradi.

Özbekça Vikipediyaga köra, Samarqand yaqinidagi Sazağon makonidan topilgan toş qurollar va sopol parçalari ham quyi Zarafşon vohasidagi Darvozaqir madaniyatini eslatadi. Bu yodgorliklar birgalikda Özbekiston hududidagi neolit davri jamoalarining turmuşi va özaro aloqalarini örganişda muhim manba hisoblanadi.