Dializ
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Dializ (yunonça «dialysis» — ajratiş, bölib yuboriş) — kolloid eritmalar va yuqori molekulali birikmalar eritmalaridagi kiçik molekulali moddalar hamda ionlarni yarim ötkazgiç membrana yordamida ajratib oliş usuli. Inglizça Vikipediyaga köra, usul molekulalarning membrana orqali diffuziyalaniş tezligidagi farqqa asoslanadi. Dializ kimyo, biokimyo va sanoatda keng qöllanadi; tibbiyotdagi qonni tozalaş muolajasi ham xuddi şu tamoyilga tayanadi.1
Tarixi
13Inglizça Vikipediyaga köra, dializ tuşunçasini 1861-yilda şotlandiyalik kimyogar Tomas Grem kiritgan. U suvdagi eritmada saxaroza (kiçik molekula) bilan arab yelimini (yirik molekula) ajratgan. Grem membranadan ötadigan moddalarni kristalloidlar, ötmaydiganlarini esa kolloidlar deb atagan.
Ta'sir tamoyili
13Dializda qöllanadigan membrana kiçik molekula va ionlarni ötkazadi, ammo kolloid zarralar va makromolekulalarni uşlab qoladi. Membranadan ötayotgan moddalar diffuziya qonunlariga böysunadi: ular ziçlik yuqori bölgan tomondan past tomonga, muvozanat qaror topguniça harakatlanadi. Inglizça Vikipediyaga köra, bu jarayonda osmos — suvning membrana orqali ötişi — va bosim farqi ta'sirida suvning oqişi (ultrafiltratsiya) ham qatnaşadi. Tozalanayotgan eritma atrofidagi suyuqlik vaqti-vaqti bilan yangilab turilsa, kiçik molekulalar miqdori yanada kamayadi. Membranalar odatda sellyuloza, uning hosilalari yoki sintetik polimerlardan (sellyuloza atsetat, nitrosellyuloza) tayyorlanadi.
Dializator
13ÖzME'ga köra, jarayon dializator deb ataladigan asbobda olib boriladi. Uning eng oddiy turi distillangan suv solingan idiş va unga botirib qöyilgan, tubi membrana bilan yopilgan, oğzi oçiq şişa silindrdan iborat. Silindrga tozalanadigan kolloid eritma quyiladi, idişdagi suv esa silindr devorlarini yuvib, doimiy almaşib turadi. Kolloid eritmadagi ion va molekulalar membrana orqali tobora suvga ötadi. Bu jarayon juda sekin keçadi. ÖzME'ga köra, ionlar harakatini elektr maydoni yordamida tezlaştiriş mumkin: elektrodializator eritmani elektrolitlardan tozalaşni bir neça ön barobar jadallaştiradi.
Turlari
13Inglizça Vikipediyaga köra, harakatlantiruvçi kuçi faqat ziçliklar farqi bölgan diffuzion dializ öz-özidan keçadigan, termodinamik jihatdan qulay jarayondir. Elektrodializda esa ion almaşinuvçi membranalar va elektr potensiali qöllanadi; u asosan suvli eritmalardan ionlarni çiqariş uçun işlatiladi. Uning turlari qatoriga Donnan dializi va ikki xil şörlikdagi suvni aralaştirib elektr energiyasi oliş imkonini beruvçi teskari elektrodializ kiradi.
Qöllanişi
13ÖzME'ga köra, sanoatda dializ turli moddalarni tozalaşda, jumladan sun'iy tola işlab çiqarişda gemisellyulozadan işqorni ajratiş, jelatinani tozalaş va dori preparatlari tayyorlaşda qöllanadi. Inglizça Vikipediyaga köra, biologik tadqiqotlarda u oqsil, DNK yoki polisaxaridlar kabi yirik molekulalarni tuzlar, böyoqlar va boşqa kiçik aralaşmalardan tozalaş, bufer eritmani almaştiriş hamda dorilarning birikişini örganişda işlatiladi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Dializ // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/2622 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APADializ. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/2622
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/2622
Manbalar
2 ta manba- 1Inglizça Vikipediya: Dialysis (çemistry)en.wikipedia.org
- 2ÖzME, 3-jild, 244-b.manbaa.uz · ÖzME, 3-jild, 244-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.