Difraksiya

Difraksiya (lotinça «diffractus» — singan) — tölqinlarning tarqaliş yölida uçragan tösiqni aylanib ötişi, ya'ni geometrik soya sohasiga ham kirib borişi. Keng ma'noda, rusça Vikipediyaga köra, tölqinlar tarqalişining geometrik optika qonunlaridan har qanday oğişi difraksiya deb ataladi. Fizikada bu hodisa barça tölqinlarga xos umumiy xususiyat hisoblanadi: ÖzME'ga köra, u tovuş, yoruğlik, rentgen nurlari, radiotölqinlar, şuningdek elektron va neytron kabi zarralar oqimi tarqalganda ham kuzatiladi.1

ÖzME'ga köra, difraksiya tösiq ölçami tölqin uzunligidan katta bölmaganda yaqqol namoyon böladi. Rusça Vikipediya buni umumiyroq ifodalaydi: hodisaning kuçi tölqin uzunligi bilan tölqin fronti kengligi orasidagi nisbatga boğliq. Tösiq yoki teşik tölqin uzunligidan ming-ön ming baravar katta bölsa, difraksiyani, odatda, hisobga olmasa ham böladi; ölçamlar yaqinlaşgan sari esa u ayniqsa sezilarli bölib qoladi. Şu sababli uzun tovuş tölqinlari devor ortidan bemalol eşitiladi, qisqa tölqinli yoruğlik esa keskin soya hosil qiladi.

Rusça Vikipediyaga köra, fazoda çeklangan har qanday tölqin dastasi bir jinsli muhitda ham tarqaliş davomida asta-sekin kengayadi — bu ham difraksiya natijasidir. Mutlaqo kengaymaydigan parallel nur dastasini yaratib bölmaydi.

Difraksiya interferensiya, ya'ni tölqinlarning özaro qöşilib, kuçayişi yoki susayişi bilan çambarças boğliq. Rusça Vikipediyaga köra, dastlabki tölqin nazariyasini Tomas Yung ilgari surgan, Ogyusten Frenel esa Gyuygens tamoyiliga tayanib, difraksion manzarani teşik tekisligidagi köp sonli ikkilamçi manbalardan çiqqan tölqinlarning interferensiyasi deb tuşuntirgan. Riçard Feynman bu ikki hodisani deyarli farqlamagan: manbalar oz bölsa interferensiya, köp bölsa difraksiya deyiladi, degan.

Difraksiya optik asboblar imkoniyatiga çegara qöyadi. Rusça Vikipediyaga köra, har qanday mikroskop yoki teleskopning ajrata oliş qobiliyati aynan şu hodisa bilan çeklanadi. Fotoapparatda diafragmani haddan taşqari toraytiriş ham difraksiya tufayli tasvir aniqligini pasaytiradi.

Ayni paytda difraksiya köplab tekşiruv usullarining asosi hisoblanadi. Difraksion panjara yordamida yoruğlik spektrga ajratiladi. Rentgen nurlari, elektron va neytronlarning difraksiyasidan kristallar va molekulalarning içki tuzilişini aniqlaşda foydalaniladi. ÖzME bu hodisaning yoruğlik, zarralar, radiotölqinlar, elektronlar va rentgen nurlari uçun alohida turlarini farqlaydi.