Dissidentlar

Dissident (yunonça: dissidentes — «qöşilişmaganlar, qarşilar»; lotinça dissidens — «rozi bölmagan») — umumqabul qilingan qaraşlardan farq qiladigan fikrni himoya qiluvçi, özgaça fikrlovçi şaxs. Bu söz dastlab diniy, keyinçalik siyosiy ma'noda qöllangan.

Dissidentlar öz faoliyatida hukmron tizimni, e'tiqodni yoki siyosatni oçiq e'tirozga olgan. Rusça manbaga köra, 1960-yillarda SSSR va Şarqiy Yevropadagi dissidentlar kuç işlatiş yöli bilan kuraşmagan, balki sovet qonunlariga va rasman e'lon qilingan qadriyatlarga tayangan. Inglizça manbada sovet dissidentlari faoliyatining muhim qismi jamiyatni (mamlakat içida ham, çet elda ham) qonun va inson huquqlarining buzilişi haqida xabardor qiliş bölgani aytiladi. ÖzME ma'lumotiga köra, 1950–80-yillarda sotsialistik mamlakatlarda ular inson va fuqaro huquqlari hamda erkinliklariga rioya qilinişi uçun çiqiş qilgan, sovet qöşinlarining Çexoslovakiyaga (1968) va Afğonistonga (1979) kiritilişiga norozilik bildirgan.

Usullari ham turliça: zöravonliksiz fuqarolik itoatsizligidan yaşirin faoliyatgaça. Ular köpinça xavfsiz aloqa va axborot tarqatiş uçun raqamli texnologiyalardan foydalanadi. Masalan, Tor dasturi 2011-yilda Misrda Muborak tuzumiga qarşi çiqqanlar tomonidan keng qöllangan. Rusça manbada dissidentlar, inqilobçilardan farqli ravişda, odatda zöravonlik usullarini qöllamaydigan yoki ularga çaqirmaydigan kişilar sifatida tavsiflanadi. Şu bilan birga, inglizça manbada Irlandiyada «dissidentlar» deb zöravonlik usullarini yoqlovçi harbiylaşgan qanotli respublikaçi guruhlar ham atalişi qayd etilgan.

16–17-asrlarda Angliyada «dissidentlar» (dissenters) deb rasmiy Anglikan çerkoviga qarşi turgan protestant guruhlari — puritanlar, kvakerlar va boşqalar atalgan. Reç Pospolitada Reformatsiyadan keyin bu söz avval barça xristian mazhablari izdoşlariga nisbatan işlatilgan, keyinçalik faqat katolik bölmaganlarga nisbatan qöllangan. ÖzME böyiça, katolitsizm yoki protestantizm davlat dini bölgan mamlakatlarda hukmron dinga e'tiqod qilmaydigan xristianlar şunday atalgan. Inglizça manbada diniy ma'noda söz 18-asrdan, siyosiy ma'noda 20-asrdan qöllanişi aytiladi.

Siyosiy ma'noda atama Stalin vafotidan keyin Şarqiy blokda, ayniqsa SSSRda keng tarqalgan. Rusça manbaga köra, u avval Ğarbda qöllana boşlagan, keyin özgaça fikrlovçilarning özlari ham undan foydalangan. Çexoslovakiyada dissidentlar 1948-yilgi kommunistik töntarişdan, ayniqsa Varşava şartnomasi qöşinlari kirgaç (Praga bahori tugagaç) muhim kuçga aylandi; ular «Xartiya 77»ni tuzdi, Baxmal inqilobida esa Vatslav Havel yetakçilardan biri böldi.

Dissidentlar qatağonga uçragan: soxta ayblar bilan jazolangan, majburan ruhiy şifoxonalarga yotqizilgan («jazolaş psixiatriyasi»), surgun qilingan yoki muhojirlikka majbur bölgan. ÖzME misol tariqasida V. Bukovskiy, P. Grigorenko, A. Saharov, A. Soljenitsin nomlarini keltiradi. Hozirgi davrda ham atama turli mamlakatlarga nisbatan qöllanadi: masalan, Saudiya Arabistoni, Bahrayn, Eron va Myanmadagi şaxslar haqida. Rossiyada atamani bugungi kunga qöllaş töğriligi borasida kelişmovçiliklar bor. Tibbiyotda esa rasman tan olingan kasalliklar yoki profilaktika foydasini inkor etuvçi faollar (masalan, OIV-dissidentlik) ham şunday atalgan.

Dissidentlik kasb emas, qaraş va faoliyat şakli bölgani uçun u uçun belgilangan ta'lim yoki malaka talablari manbalarda keltirilmagan.