Dumbali qöylar

Dumbali qöylar — asosan göşti va dumbasida töplanadigan yoği uçun boqiladigan, dağal va yarim dağal junli qöy zotlari guruhi. Inglizça Vikipediyaga köra, dunyodagi qöylarning taxminan 25 foizi şu guruhga mansub bölib, ular Şimoliy Afrika, Yaqin Şarq va Örta Osiyodan Xitoygaça bölgan hududlarda keng tarqalgan. Rusça Vikipediyaga köra, dumba hosil böliş zot belgisi sifatida nasldan naslga ötadi va qöy yaxşi boqilganda, şuningdek, şörxok tuproqli yaylovlarda ayniqsa kuçli rivojlanadi.12

Dumbali qöylar insoniyatga juda qadimdan ma'lum. Inglizça va rusça Vikipediyaga köra, ularning eng qadimgi tasvirlari Mesopotamiyadagi Uruk (miloddan avvalgi 3000-yil atrofi) va Ur (miloddan avvalgi 2400-yil atrofi) şaharlaridan topilgan toş idişlar va mozaikalarda uçraydi, dumba yoği Tavrotda ham tilga olinadi. Afrikaga ular Afrika Şoxi orqali kirib kelgan va miloddan avvalgi 2000-yilga kelib Misr san'atida tasvirlangan. Qadimgi tarixçilar, jumladan, Gerodot ba'zi qöylarning dumbasi şunça katta bölganki, çöponlar uning tagiga kiçik aravaça bağlab qöyganini yozib qoldirgan.

ÖzME'ga köra, dumbali qöylar çöl va çala çöl mintaqalaridagi yaylovlarda boqişga moslaşgan, öt-xaşak tanlamaydi va uzoq masofaga haydaşga çidamli. Asrlar davomida oçiq yaylovda boqilgani bois ular keskin iqlim şaroitlariga yaxşi çiniqqan. Inglizça Vikipediyaga köra, dumbadagi yoğ qurğoqçil şaroitda qöy uçun ozuqa zaxirasi vazifasini ötaydi. Zotlarning köpçiligida yoğ dumba ildizi atrofida va dumning dastlabki umurtqalarida ikki tomonlama yostiqça şaklida töplanadi.

ÖzME'ga köra, dumbaning şakliga qarab xalq orasida «döngalak quyruq», «tegirmon quyruq», «ayri quyruq», «ketmon quyruq», «solfi quyruq» kabi nomlar işlatiladi.

Yirik dumbali zotlardan hisori, saraja va edilboy qöylari maşhur. ÖzME ma'lumotiga köra, qöçqorlarning tirik vazni odatda 110–130 kg, ba'zan 180 kg ga, sovliqlarniki 60–85 kg, ba'zan 130 kg ga yetadi. Dumba qöyning semizligiga qarab 6–15 kg, bördoqiga boqilgan hisori qöylarida esa 45 kg gaça bölişi mumkin. Söyilganda göşt çiqişi 53–60 foizni taşkil etadi. Jun mahsuldorligi past — bir qöydan 2–2,2 kg atrofida dağal, bir xil bölmagan jun olinadi; undan dağal movut, gilam va kigiz tayyorlanadi. Sovliqlardan 120 kg gaça sut soğib oliş mumkin, serpuştligi 105–120 foiz.

ÖzME'ga köra, dumbali qöylar Eron, Afğoniston, Arabiston yarimoroli mamlakatlari, Kavkaz, Rossiya janubi, Örta Osiyo va Qozoğistonda köproq boqiladi. Inglizça Vikipediyaga köra, özbek oşxonasida dumba yoği muhim örin tutadi va palov, lağmon kabi milliy taomlarda işlatiladi.