Edo

Edo (yaponça: 江戸, «körfaz kirişi», «daryo quyilişi») — Tokioning 1868-yilgaça qöllangan eski nomi. Edo davri (1603–1867) mobaynida şahar Tokugava syogunligining qarorgohi va Yaponiyaning siyosiy-ma'muriy markazi bölgan, rasmiy poytaxt esa Kioto hisoblangan.

Manbalarda şahar tarixining boşlanişi turliça bayon qilinadi. Rus tilidagi maqolada 12-asrda mahalliy hukmdor Çiçibu Şigetsugu bu yerda kiçik istehkom qurgani aytiladi. Ingliz tilidagi maqolada esa Edo uruğining asosçisi Edo Şigetsugu 11-asr oxirida istehkomli qarorgoh qurgani yoziladi.

1456-yili Uesugi uruğining vassali Ota Dokan (rus manbasida — Oda Dokan) eski istehkom örnida qal'a qurişni boşladi. Rus manbasiga köra, Edoning rasmiy asos solingan sanasi — 1457-yil 8-aprel, ya'ni qal'a qurilişi tugagan kun. Dokanning öldirilgan yili manbalarda turliça: rus maqolasida 1468, ingliz maqolasida 1486.

1590-yilda Kanto hududi Tokugava Ieyasuga berildi va u Edoni öz qarorgohiga aylantirdi. 1600-yildagi Sekigahara jangidan keyin Ieyasu hokimiyatni qölga kiritdi, 1603-yilda syogun bölib, Edoni bakufu (syogunlar hukumati) markazi qildi. 1601-yildan Edodan çiquvçi beşta asosiy yöl (gokaydo) qurila boşlandi, jumladan Tokaydo va Nakasendo — Kiotoga olib boruvçi yöllar.

Şahar tez-tez yonğinlardan aziyat çekkan: rus maqolasiga köra, 1600–1866-yillarda taxminan 20 ta yirik yonğin qayd etilgan, 1703-yilgi zilzila ikki mingdan ortiq kişining jonini olgan. 1868-yilgi Meydzi restavratsiyasi vaqtida imperator qarorgohi Edoga köçirildi va şahar Tokyo («Şarqiy poytaxt») deb atala boşladi.

Edo Honsyu orolidagi Kanto mintaqasida joylaşgan. Şahar qal'a atrofida rivojlangan. Ingliz manbasiga köra, qal'a Musaşino platosining çekkasida joylaşgan bölib, Hibiya körfazi töldirildi, Hirakava daryosi burildi, köplab zovur va kanallar qazildi, qirğoq hududlari (jumladan Tsukiji) dengizdan qaytarib olindi. Şirin suv Tama daryosidan quvurlar orqali keltirilgan; 1653-yilda Tamagava suv yöli işga tuşirilgan.

Şahar ikki yirik qismga bölingan: tepalikdagi Yamanote (samuraylar uylari) va pastlikdagi Şitamaçi (savdogarlar va hunarmandlar). Ingliz maqolasiga köra, samuray va daymyo qarorgohlari Edo maydonining 70 foizigaça qismini egallagan.

Rus manbasiga köra, 17-asr oxirida aholi 430 ming kişi, 1721-yilda esa bir milliondan ortiq edi. Ingliz manbasi ham 1721-yilgaça bir million deb körsatadi va Edo öşa davrda dunyodagi eng yirik şahar bölgan degan taxminlarni keltiradi. Ösişga sankin kotay tizimi ta'sir qilgan: daymyolar har ikkinçi yili syogun saroyida bölişi şart edi, oilalari esa Edoda qolardi. Rus maqolasiga köra, samuraylar aholining taxminan 50 foizini taşkil etgan va şahar hokimlariga böysunmagan.

Engelbert Kempfer (1691 va 1692-yillarda Edoda bölgan) şaharni beşta asosiy savdo şahridan biri deb ta'riflagan; u baliq bozori va ipak, gazlama, dori-darmon, kitob sotiladigan dökonlarni tilga olgan. Ingliz maqolasiga köra, Şitamaçi şahar va savdogarlar madaniyatining markazi bölgan. 1733, 1787 va 1866-yillarda guruç narxi oşgani sababli sodir etilgan tartibsizliklarda kambağallar boylar uylari va guruç dökonlarini buzgan.

Ieyasu olimlar, hunarmandlar, rassomlar va yozuvçilarni Edoga jalb qilgan, şahar asta-sekin madaniy markazga aylangan. 1603-yilda qurilgan Nihonbaşi köprigidan masofalar ölçangan va u mamlakat markazi hisoblangan. Edo qal'asi keyinçalik Tokio imperator saroyiga aylantirilgan. 1993-yil martida Tokioda şahar tarixiga bağişlangan Edo–Tokio tarix muzeyi oçilgan: unda qal'a maketi, şahar binolari va köpriklarining miniatyuralari namoyiş etiladi.