Elektr ta'minoti

Elektr ta'minoti — iste'molçilarni (sanoat, qişloq xöjaligi, transport, şahar xöjaligi va aholini) elektr energiyasi bilan ta'minlaş hamda energiyani ular örtasida taqsimlaş bilan şuğullanadigan elektr energetikasi tarmoği. ÖzME'ga köra, bu tizimga energiya manbalari, kuçlanişni oşiruvçi va pasaytiruvçi podstansiyalar, taqsimlaş tarmoqlari va ularga xizmat qiladigan turli qurilmalar kiradi. Işlab çiqarilgan elektr energiyasining eng katta qismini sanoat iste'mol qiladi.1

Energiya elektr stansiyalarida işlab çiqariladi va hududiy energetika tizimlari tarmoqlari orqali uzatiladi. Yirik korxona va şaharlarni bir vaqtda elektr va issiqlik bilan ta'minlaş uçun issiqlik elektr markazlari (IEM) quriladi; ularning quvvati iste'molçilarning ehtiyojiga qarab belgilanadi.

Inglizça Vikipediyaga köra, uzoq masofaga yuqori kuçlanişda uzatilgan elektr podstansiyalarda transformatorlar yordamida örta kuçlanişga (taxminan 0,6–35 kV) tuşiriladi, söngra iste'molçi yaqinidagi taqsimlaş transformatorlarida maişiy kuçlanişgaça pasaytiriladi. Şaharlarda taqsimlaş tarmoqlari asosan yer ostidagi kabellar orqali, qişloq joylarda esa ustunlarga tortilgan havo simlari orqali ötkaziladi. Tarmoqlar radial (har bir iste'molçi bitta manbadan ta'minlanadi) yoki parallel işlaydigan bir neça manbali bölişi mumkin.

ÖzME'ga köra, uy-rözğorda odatda 220 V kuçlanişdan foydalaniladi, yirik korxona, transport va şahar xöjaligi uçun 110 va 220 kV, ayrim hollarda 330 va 500 kV liniyalar quriladi. Tizimni loyihalaşda energiya manbadan iste'molçigaça yetib borgunça oraliq transformatsiya bosqiçlari iloji boriça kam bölişiga, pasaytiruvçi podstansiyalar esa iste'molçilar ziç joylaşgan hudud markaziga yaqin qurilişiga intiladi.

Inglizça Vikipediyaga köra, elektr energiyasini taqsimlaş ehtiyoji 1880-yillarda, elektr markazlaşgan stansiyalarda işlab çiqarila boşlagaç paydo bölgan; dastlabki tarmoqlar köça va binolarni yoritiş uçun xizmat qilgan. 1880-yillar örtasida transformatorning yaratilişi özgaruvçan tokni uzoq masofaga arzon uzatiş imkonini bergan va natijada özgaruvçan tok asosiy standartga aylangan.

ÖzME'ga köra, Özbekistonda elektr ta'minoti XX asr boşlarida Toşkentda ikkita elektr stansiyasining qurilişi bilan boşlangan. Toşkentda markazlaşgan elektr ta'minotining asosi 1926-yilda Bözsuv GES birinçi navbati va 6 kV li özgaruvçan tok kabel tarmoğining işga tuşirilişi bilan qöyilgan. Respublikaning yirik energiya manbalari qatorida Çorvoq, Xöjakent, Ğazalkent va Farhod GESlari, Farğona, Muborak va Toşkent issiqlik elektr markazlari bor. Şahar va qişloqlarni elektr bilan ta'minlaş markazlaştirilgan tizim orqali amalga oşiriladi.