Elektr ta'minoti
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 75–76-b. — ziyouz.com
Elektr ta'minoti — elektr energetikasining sanoat, q.x., transport, şahar xöjaligi, aholi va boşqalarni elektr energiyasi bilan ta'minlaş hamda uning taqsimoti bilan şuğullanadigan bölimi. Unga elektr energiya manbalari, kuçlanişni oşiruvçi va pasaytiruvçi elektr st-yalari, ta'minlaştaqsimlaş elektr tarmoği, turli yordamçi qurilmalar va inşootlar kiradi. Işlab çiqariladigan elektr energiyasining asosiy qismi sanoat ehtiyojlari uçun işlatiladi.
E. t.ning asosiy manbalari elektr st-yalari (q. Elektr stansiyasi), hududiy energetika tizimlarining energiya bilan ta'minlaş tarmoqlari (q. Elektr tarmoği). Yirik sanoat korxonalari va şaharlarni ham energiya, ham issiqdik bilan ta'minlaş uçun issiqlikelektr markazlari IEM (TETS) dan foydalaniladi. Bularning quvvati sanoat korxonalari va şahar xöjaligining energiya va issiklikka bölgan ehtiyoji bilan belgilanadi (q. Issiklikelektr markazi, Issiqlikelektr stansiyalari). E. t. tizimida köpinça yuqori kuçlanişli tok işlatiladi. Maişiy korxonalar va uyrözğorda 220 V (kamdan kam hollarda 110 V), yirik sanoat korxonalari, transport va şahar xöjaligida 110 va 220 kV, ayrim yirik sohalarda 330 va 500 kV kuçlanişli elektr energiyasidan foydalaniladi.
E. t. tizimining sxemasi elektr energiyasi manbaidan energiyani iste'molçilarga uzatişda oraliq kommutatsiya va transformatsiya (kuçlanişni özgartiriş) bosqiçlari soni kam bölişiga, energiya manbaini iloji boriça iste'molçiga yaqinroq qilib qurişga asoslanadi. Energiyani iste'molçilarga uzatişda kabelli va simli uzatiş usullaridan foydalaniladi. Kuçlanişni özgartiruvçi (asosan, pasaytiruvçi) st-yalar iste'molçilar ziç joylaşgan hududning örtaroğiga quriladi.
Özbekistonda E. t. asosan, 20-asr boşlarida Toşkentda 2 elektr st-ya quriş bilan boşlandi. Eng yirik GESlar: Çorvoq GES, Xöjakent GES, Ğazalkent GES, Farhod GES, eng yirik issiqlikelektr markazlari (IEM): Farğona IEM, Muborak IEM, Toşkent IEM; yirik elektr uzatiş liniyalari (EUL) soni 20 dan ortiq (q. Energetika). Resggublika şaharlari va qişloqlarini elektr bilan ta'minlaş markazlaştirilgan.
Toşkent şahrida dastlabki elektr st-yalari 20-asr boşlarida qurilgan. Markazlaşgan şahar E.t.ning boşlanişi Bözsuv GES ning birinçi navbati (1926) va 6 kV kuçlanişli özgaruvçan tok kabel tarmoğining işga tuşirilişi bilan boğliq. Hozir asosiy şahar E. t. manbalari: Toşkent DIES, Toşkent issiqlik elektr markazi (IEM), Toşkent GES lari kaskadi. Bundan taşqari, E.t. tizimida 60 dan ortiq kiçik st-yalar, transformator punktlarq, taqsimlaş punktlari, kabel va havo simlari bor. (2005).
Ergaş Şoismatov.
Q.: Elektr stansiyasi, Elektr tarmoği, Energetika
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЭЛЕКТР ТАЪМИНОТИ — электр энергетикасининг саноат, қ.х., транспорт, шаҳар хўжалиги, аҳоли ва бошқаларни электр энергияси билан таъминлаш ҳамда унинг тақсимоти билан шуғулланадиган бўлими. Унга электр энергия манбалари, кучланишни оширувчи ва пасайтирувчи электр ст-ялари, таъминлаштақсимлаш электр тармоғи, турли ёрдамчи қурилмалар ва иншоотлар киради. Ишлаб чиқариладиган электр энергиясининг асосий қисми саноат эҳтиёжлари учун ишлатилади.
Э. т.нинг асосий манбалари электр ст-ялари (қ. Электр станцияси), ҳудудий энергетика тизимларининг энергия билан таъминлаш тармоқлари (қ. Электр тармоғи). Йирик саноат корхоналари ва шаҳарларни ҳам энергия, ҳам иссиқдик билан таъминлаш учун иссиқликэлектр марказлари ИЭМ (ТЭЦ) дан фойдаланилади. Буларнинг қуввати саноат корхоналари ва шаҳар хўжалигининг энергия ва иссикликка бўлган эҳтиёжи билан белгиланади (қ. Иссикликэлектр маркази, Иссиқликэлектр станциялари). Э. т. тизимида кўпинча юқори кучланишли ток ишлатилади. Маиший корхоналар ва уйрўзғорда 220 В (камдан кам ҳолларда 110 В), йирик саноат корхоналари, транспорт ва шаҳар хўжалигида 110 ва 220 кВ, айрим йирик соҳаларда 330 ва 500 кВ кучланишли электр энергиясидан фойдаланилади.
Э. т. тизимининг схемаси электр энергияси манбаидан энергияни истеъмолчиларга узатишда оралиқ коммутация ва трансформация (кучланишни ўзгартириш) босқичлари сони кам бўлишига, энергия манбаини иложи борича истеъмолчига яқинроқ қилиб қуришга асосланади. Энергияни истеъмолчиларга узатишда кабелли ва симли узатиш усулларидан фойдаланилади. Кучланишни ўзгартирувчи (асосан, пасайтирувчи) ст-ялар истеъмолчилар зич жойлашган ҳудуднинг ўртароғига қурилади.
Ўзбекистонда Э. т. асосан, 20-аср бошларида Тошкентда 2 электр ст-я қуриш билан бошланди. Энг йирик ГЭСлар: Чорвоқ ГЭС, Хўжакент ГЭС, Ғазалкент ГЭС, Фарҳод ГЭС, энг йирик иссиқликэлектр марказлари (ИЭМ): Фарғона ИЭМ, Муборак ИЭМ, Тошкент ИЭМ; йирик электр узатиш линиялари (ЭУЛ) сони 20 дан ортиқ (қ. Энергетика). Ресггублика шаҳарлари ва қишлоқларини электр билан таъминлаш марказлаштирилган.
Тошкент шаҳрида дастлабки электр ст-ялари 20-аср бошларида қурилган. Марказлашган шаҳар Э.т.нинг бошланиши Бўзсув ГЭС нинг биринчи навбати (1926) ва 6 кВ кучланишли ўзгарувчан ток кабель тармоғининг ишга туширилиши билан боғлиқ. Ҳозир асосий шаҳар Э. т. манбалари: Тошкент ДИЭС, Тошкент иссиқлик электр маркази (ИЭМ), Тошкент ГЭС лари каскади. Бундан ташқари, Э.т. тизимида 60 дан ортиқ кичик ст-ялар, трансформатор пунктларқ, тақсимлаш пунктлари, кабель ва ҳаво симлари бор. (2005).
Эргаш Шоисматов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.