Energetika
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 138–140-b. — ziyouz.com
Energetika — energiyaning har xil turlarini hosil qiliş, ularni bir turdan ikkinçi turga özgartiriş, muayyan masofaga uzatiş va yetkazib beriş, ulardan barça sohalarda foydalanişni hamda şular bilan boğliq nazariy va amaliy muammolarni hal qilişni öz içiga olgan xalq xöjaligi, fan va texnika sohasi. Insoniyat taraqqiyotida kişilarning turli energiya manbalariga bölgan ehtiyojlari ularni tabiiy manbalar — ötin, kömir, torf va boşqalar yoqilğilardan, şamol, suv oqimi energiyasi (mas, şamol va suv tegirmonlari) dan foydalanişga majbur qildi. Keyinçalik fan va texnika taraqqiyoti, fantexnika inqilobi tufayli 20-asrning 2-yarmidan boşlab asosan elektr energiyasiga ehtiyoj juda oşib ketdi. Ana şu omillar E.ni jadal rivojlantirişni taqozo qildi. Fan va texnika taraqqayoti energiya i. ç. va uni özgartirişning yangi usullarini işlab çiqiş, yangi samarali asbobuskunalar va texnologiyalarni yaratiş, energiyani taqsimlaşni markazlaştiriş va boşqalar orqali ifodalanadi. E. fani tabiiy energiya resurslarining potensial energiyasini xalq xöjaligida foydalanişga yaroqli va foydali energiya turlariga aylantiriş hamda şu bilan boğliq ilmiytexnik muammolarni hal qiliş masalalari bilan şuğullanadi.
E.ning taraqqiyoti köp jihatdan mamlakat energiya rusurslari bilan qançalik ta'minlanganligiga çambarças boğliq. Kömir, neft, tabiiy gaz, torf, ötin, slanets, suv, elektr va yadro energiyasi, şamol va quyoş energiyasi E. resurslari hisoblanadi. E. resurslari yoqilği (kömir, neft, gaz, yadro, torf, slanets, ötin) va yoqilği bölmagan vositalar (suv, şamol, quyoş energiyasi va boşqalar) ga bölinadi. Yoqilği bilan boğliq E. resurslari tiklanmaydigan, yoqilği bilan boğliq bölmaganlari esa tiklanadigan resurslar hisoblanadi.
Jahon miqyosida turli yoqilği E. resurslari miqdorini taqqoslaş uçun şartli yoqilği birligi (1 kg yoqilği yonganda 7000 kkal issiqlik ajralişi) qabul qilingan. Jahondagi barça yoqilği resurslarining (yadro energiyasidan taşqari) potensial zaxiralari 25000 mlrd. t şartli yoqilğiga teng. Uning 95% i yoqilğining qattiq turlariga töğri keladi. Yadro energiyasining asosiy manbai bölgan uran va toriyning zaxiralari dunyo okeani suvlaridagi zaxiralar bilan birga 69000 mlrd. t şartli yoqilğiga teng. Eng köp işlatiladigan E.ning tabiiy resurslari (kömir, neft, gaz) jahon mamlakatlari böyiça notekis taqsimlangan. Şu jihatdan Özbekistonning E. resurslarini hisobga olsak, mamlakat E.si xalq xöjaligining baza sohasi hisoblanadi. Özbekiston E. tizimi xalq xöjaligi va aholining yoqilği (kömir, gaz, neft), elektr energiyasiga bölgan ehtiyojini töliq qondiradi va eksport ham qilinadi. Özbekistonda 20 issiqlik elektr stansiyalari, 27 gidroelektr stansiya (GES) işlab turibdi. Bularning umumiy örnatilgan quvvati 11,5 mln. kVtsoat (yiliga 55 mlrd. kVtsoat elektr energiyasi i. ç. imkoniga ega), transformatorlarning umumiy quvvati 44850 MVA, elektr tarmoqlarining umumiy uz. 232 ming km, şu jumladan, yuqori quvvatli (500 kV li)lari 1660 km ni taşkil qiladi (2005).
E. xalqxöjaligining muhim tarmoği sifatida gidroenergetika va issiklik energetikasiga ajraladi. Gidroenergetika — E.ning suv resurslari energiyasidan foydalanişga doir bölimi. Suv resurslari energiyasidan foydalaniş uçun suv oqimi maxsus qurilgan inşootlar va jihozlar majmui — gidroelektr st-yalar (GES) yordamida elektr energiyasiga aylantiriladi. Özbekiston Respublikasi «Özbekenergo» davlat aksiyadorlik kompaniyasi tizimida 26 GES ni birlaştirgan 7 ta GES kaskadlari hamda Farhod GES bor. Eng yirik GES lar: Çorvoq GES (quvvati 620,5 MVt), Xöjakent GES (165 MVt), Farhod GES (126 MVt), Ğazalkent GES (120 MVt). Özbekiston E. tizimidagi barça GES larning umumiy belgilangan quvvati 1419 MVt. Mamlakat gidroenergetikasining istiqboldagi taraqqiyoti, asosan. kiçik suv havzalari gidroresurslaridan foydalaniş bilan boğliq (q. Gidroenergetika).
Issiqlik E.si — E.ning issiqlikni issiqlik dvigatellari va boşqalar yordamida boşqa energiya turlari (mexanik energiya, elektr energiyasi) ga aylantirib beruvçi issiklik texnikasi bölimi. Issiqtik E.sida asosiy issiqlik va elektr energiyasi işlab çiqaruvçi korxona issiklik elektr st-yalari (IES) hamda Davlat issiqlik elektr st-yasi (DIES) hisoblanadi. Yirik DIES lar: Sirdaryo DIES (3000 MVt), Toşkent DIES (1850 MVt), Tolimarjon DIES (loyiha böyiça 3200 MVt). Özbekistonning issiqtik elektr st-yalari respublikada işlab çiqarilayotgan elektr energiyasining qariyb 85% ini taşkil qiladi.
Özbekistonning yoqilği balansida gaz va kömirning salmoği katta (q. Gaz sanoati, Issiqlik energetikasi), «Kömir» aksiyadorlik jamiyati ham «Özbekenergo» tarkibiga kiradi.
Fanda E. muammolari bilan şuğullanişda izçil i. t. işlariga asoslangan holda E. taraqqiyotining qonuniyatlari, tabiiy an'analari va optimal yeçimlari örganiladi, E.ni optimal boşqarişning asoslari şakllantiriladi, E.ning kompleks muammolari, şu jumladan, uning atrof muhitga ta'siri, ya'ni ekologiya masalalari, E.ga doir fan va texnika taraqqiyoti masalalari va boşqalar hal qilinadi. Özbekistonda E. fanlarining rivojlanişi 20-asr 30-y.lari oxiri va 40-y.lariga töğri keladi. E.ga doir i. t. işlari E.ning ustuvor kompleks masalalarini va amaliy muammolarini hal qilişga qaratildi. Elektr energiyasini uzoq masofaga uzatiş bilan boğliq masala — özgaruvçan tokni özgarmas tokka aylantiriş nazariyasi, asinxron va sinxron maşinalarning magnit oqimlari öz-özidan uyğonişini ta'minlaşni hisoblaş usullari, elektron qurilmalaridagi şikastlanişning murakkab turlari nazariyasini rivojlantiriş kabi ustuvor masalalar bilan şuğullanildi, gidroelektr st-yalari quvvatini samarali taqsimlaşni hal qilişga doir işlar bajarildi. 40-y.lar oxiri va 50-y.larda i. t. işlari elektr st-yalari, elektr tizimi va jihozlari işini yaxşilaş, puxtaligini oşiriş, samaradorligini kötarişga qaratildi (N. N. Şçedrin, H. F. Fozilov), elektr tizimlarini hisoblaşning ixçam nazariyasi va usullari yaratildi (H. F. Fozilov, K. R. Allayev, T, X. Nosirov va boşqalar). Elektr tizimlari rejimini ifodalaydigan katta ölçamli çiziqlimas tenglamalarni yeçiş (S. S. Solihov), yuqori kuçlanişli elektr uzatiş liniyalaridan kiçik quvvatlarni oliş sxemalarini yaratiş, hisoblaş nazariyasi va usullarini işlab çiqiş (N. R.Ğanixöjayev) masalalari tadqiq qilindi.
Özbekiston energetikasi rivoji uçun tabiiyiklim şaroitlaridan oqilona foydalaniş maqsadida qayta tiklanuvçi energiya manbalaridan, xususan, quyoş energiyasi, şamol kuçi, yer osti suvlari harorati va kiçik gidroelektrostyalardan foydalaniş masalalari borasida keng tadqiqot işlari olib borildi (G. A. Grineviç, R. A. Zohidov). I. ç. jarayonlarini avtomatlaştiriş va telemexanizatsiyalaş hamda energetika tizimlarida ölçaş texnikasi, ölçaş aniqligi, puxtaligi va samaradorligini oşiriş kabi ilmiy natijalarga erişişda muhim tadqiqotlar amalga oşirildi (akad. J. Abdullayev). Issiqlik E.si va issiklik texnikasi sohasida yoqilğidan foydalanişning yangi texnologiyasi va issiqlik energiyasidan samarali foydalaniş kabi muhim tadqiqot işlariga ahamiyat kuçaytirildi (R. A. Zohidov, S. Q. Ismatxöjayev). Sanoatning bir qança sohalarida energotejamkorlik, energiyadan oqilona foydalaniş, GES lar jihozlarini diagnostika qiliş, maşina yordamida suğoriladigan nasos st-yalari uçun yangi elektr yuritmalar yaratiş (T. S. Kamolov), Özbekiston elektr korxonalarining normal işlaşini EHM yordamida hisoblaş (E. Payziyev), elektrofizikaning fiziktexnik muammolari böyiça bir qança ilmiy natijalarga erişildi. Özbek olimlari tomonidan avtomatlaştirilgan elektr yuritmalarining yangi avlodi yaratildi. Yarim ötkazgiçli elementlar asosida invertorlarning bir qança sxemalari taklif etilib, ularni çastotasiga köra boşqariluvçi asinxron, bir fazali kondensatorli asinxron va sinxron motorli aylaniş tezligini özgartirişga qöllaşlik muammolari işlab çiqildi (M. 3. Homidxonov, S. 3. Usmonov, N. M. Usmonxöjayev, A. A. Xoşimov, K. Möminov).
Bu yönalişda olib borilgan işlarning biri — bu yangi prinsipda işlaydigan maxsus elektr maşinalari — köp rotorli asinxron motorlarining yaratilişi böldi (A. Dadajonov, 3. Ş. Isamuhamedov). Elektromagnitli val prinsipi taklif etildi va işlab çiqildi. Bu bir-biriga mexanik ravişda boğlanmagan bir neça mexanizmlarning aylaniş tezliklarini özaro muvofiqlaştirişni ta'minlovçi elektromagnitli qurilmadir (N. M. Usmonxöjayev). Sanoat va qurilişda keng qöllaniladigan titrama ğalvirlar uçun elektr yuritmalarining yangi turlari yaratilib, i. ç.ga joriy etildi (N. X. Bozorov). Ikki motorli elektr yuritmalar, şuningdek, qutblari keng özgarişga ega bölgan asinxron motorlari nazariyalari yaratildi (X. G. Karimov). Elektr zanjirlari va tizimlarining çizikli bölmagan nazariyasi va hisobiy usullariga doir hamda avtomatika va hisoblaş texnikasi elementlarini işlab çiqiş böyiça maktab yaratildi (Ğ. R. Rahimov).
Parametrik zanjirlar va tizim (3. I. Ismoilov), boşqariş elementlari va texnika vositalari (P. F. Hasanov), avtoparametrik tebranişlar zaşkirlarida özgaruvçan tok fazalar soni va çastotasini özgartiriş (A. S. Karimov) nazariyalari yaratildi. Energetika tizimlarining samaradorligini oşiriş, quvvatni tejaş va ekologik sof energetikaning dolzarb muammolari böyiça fundamental tadqiqotlar olib boriladi. Yangi energiya manbalarini topiş, qayta tiklanuvçi energiya manbalari samaradorligini oşiriş hamda ularni energiya tizimida qöllaniş kölamini kengaytiriş istiqbolli masalalardir. Özbekiston Respublikasida E. masalalari bilan, asosan, Özbekiston FA Energetika va avtomatika institutipz., Özbekiston milliy untida, Toşkent texnika untida, soha böyiça i. t. institutlarida şuğullaniladi. Respublikada E. fani taraqqiyoti Ğ. Rahimov, H. Fozilov, M. Homidxonov va boşqalar olimlar nomi bilan boğliq.
Ergaş Şoismatov, Romen Zohidov.
Q.: Gaz sanoati, Issiqlik energetikasi
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЭНЕРГЕТИКА — энергиянинг ҳар хил турларини ҳосил қилиш, уларни бир турдан иккинчи турга ўзгартириш, муайян масофага узатиш ва етказиб бериш, улардан барча соҳаларда фойдаланишни ҳамда шулар билан боғлиқ назарий ва амалий муаммоларни ҳал қилишни ўз ичига олган халқ хўжалиги, фан ва техника соҳаси. Инсоният тараққиётида кишиларнинг турли энергия манбаларига бўлган эҳтиёжлари уларни табиий манбалар — ўтин, кўмир, торф ва бошқалар ёқилғилардан, шамол, сув оқими энергияси (мас, шамол ва сув тегирмонлари) дан фойдаланишга мажбур қилди. Кейинчалик фан ва техника тараққиёти, фантехника инқилоби туфайли 20-асрнинг 2-ярмидан бошлаб асосан электр энергиясига эҳтиёж жуда ошиб кетди. Ана шу омиллар Э.ни жадал ривожлантиришни тақозо қилди. Фан ва техника тараққаёти энергия и. ч. ва уни ўзгартиришнинг янги усулларини ишлаб чиқиш, янги самарали асбобускуналар ва технологияларни яратиш, энергияни тақсимлашни марказлаштириш ва бошқалар орқали ифодаланади. Э. фани табиий энергия ресурсларининг потенциал энергиясини халқ хўжалигида фойдаланишга яроқли ва фойдали энергия турларига айлантириш ҳамда шу билан боғлиқ илмийтехник муаммоларни ҳал қилиш масалалари билан шуғулланади.
Э.нинг тараққиёти кўп жиҳатдан мамлакат энергия русурслари билан қанчалик таъминланганлигига чамбарчас боғлиқ. Кўмир, нефть, табиий газ, торф, ўтин, сланец, сув, электр ва ядро энергияси, шамол ва қуёш энергияси Э. ресурслари ҳисобланади. Э. ресурслари ёқилғи (кўмир, нефть, газ, ядро, торф, сланец, ўтин) ва ёқилғи бўлмаган воситалар (сув, шамол, қуёш энергияси ва бошқалар) га бўлинади. Ёқилғи билан боғлиқ Э. ресурслари тикланмайдиган, ёқилғи билан боғлиқ бўлмаганлари эса тикланадиган ресурслар ҳисобланади.
Жаҳон миқёсида турли ёқилғи Э. ресурслари миқдорини таққослаш учун шартли ёқилғи бирлиги (1 кг ёқилғи ёнганда 7000 ккал иссиқлик ажралиши) қабул қилинган. Жаҳондаги барча ёқилғи ресурсларининг (ядро энергиясидан ташқари) потенциал захиралари 25000 млрд. т шартли ёқилғига тенг. Унинг 95% и ёқилғининг қаттиқ турларига тўғри келади. Ядро энергиясининг асосий манбаи бўлган уран ва торийнинг захиралари дунё океани сувларидаги захиралар билан бирга 69000 млрд. т шартли ёқилғига тенг. Энг кўп ишлатиладиган Э.нинг табиий ресурслари (кўмир, нефть, газ) жаҳон мамлакатлари бўйича нотекис тақсимланган. Шу жиҳатдан Ўзбекистоннинг Э. ресурсларини ҳисобга олсак, мамлакат Э.си халқ хўжалигининг база соҳаси ҳисобланади. Ўзбекистон Э. тизими халқ хўжалиги ва аҳолининг ёқилғи (кўмир, газ, нефть), электр энергиясига бўлган эҳтиёжини тўлиқ қондиради ва экспорт ҳам қилинади. Ўзбекистонда 20 иссиқлик электр станциялари, 27 гидроэлектр станция (ГЭС) ишлаб турибди. Буларнинг умумий ўрнатилган қуввати 11,5 млн. кВтсоат (йилига 55 млрд. кВтсоат электр энергияси и. ч. имконига эга), трансформаторларнинг умумий қуввати 44850 МВА, электр тармоқларининг умумий уз. 232 минг км, шу жумладан, юқори қувватли (500 кВ ли)лари 1660 км ни ташкил қилади (2005).
Э. халқхўжалигининг муҳим тармоғи сифатида гидроэнергетика ва иссиклик энергетикасига ажралади. Гидроэнергетика — Э.нинг сув ресурслари энергиясидан фойдаланишга доир бўлими. Сув ресурслари энергиясидан фойдаланиш учун сув оқими махсус қурилган иншоотлар ва жиҳозлар мажмуи — гидроэлектр ст-ялар (ГЭС) ёрдамида электр энергиясига айлантирилади. Ўзбекистон Республикаси «Ўзбекэнерго» давлат акциядорлик компанияси тизимида 26 ГЭС ни бирлаштирган 7 та ГЭС каскадлари ҳамда Фарҳод ГЭС бор. Энг йирик ГЭС лар: Чорвоқ ГЭС (қуввати 620,5 МВт), Хўжакент ГЭС (165 МВт), Фарҳод ГЭС (126 МВт), Ғазалкент ГЭС (120 МВт). Ўзбекистон Э. тизимидаги барча ГЭС ларнинг умумий белгиланган қуввати 1419 МВт. Мамлакат гидроэнергетикасининг истиқболдаги тараққиёти, асосан. кичик сув ҳавзалари гидроресурсларидан фойдаланиш билан боғлиқ (қ. Гидроэнергетика).
Иссиқлик Э.си — Э.нинг иссиқликни иссиқлик двигателлари ва бошқалар ёрдамида бошқа энергия турлари (механик энергия, электр энергияси) га айлантириб берувчи иссиклик техникаси бўлими. Иссиқтик Э.сида асосий иссиқлик ва электр энергияси ишлаб чиқарувчи корхона иссиклик электр ст-ялари (ИЭС) ҳамда Давлат иссиқлик электр ст-яси (ДИЭС) ҳисобланади. Йирик ДИЭС лар: Сирдарё ДИЭС (3000 МВт), Тошкент ДИЭС (1850 МВт), Толимаржон ДИЭС (лойиҳа бўйича 3200 МВт). Ўзбекистоннинг иссиқтик электр ст-ялари республикада ишлаб чиқарилаётган электр энергиясининг қарийб 85% ини ташкил қилади.
Ўзбекистоннинг ёқилғи балансида газ ва кўмирнинг салмоғи катта (қ. Газ саноати, Иссиқлик энергетикаси), «Кўмир» акциядорлик жамияти ҳам «Ўзбекэнерго» таркибига киради.
Фанда Э. муаммолари билан шуғулланишда изчил и. т. ишларига асосланган ҳолда Э. тараққиётининг қонуниятлари, табиий анъаналари ва оптимал ечимлари ўрганилади, Э.ни оптимал бошқаришнинг асослари шакллантирилади, Э.нинг комплекс муаммолари, шу жумладан, унинг атроф муҳитга таъсири, яъни экология масалалари, Э.га доир фан ва техника тараққиёти масалалари ва бошқалар ҳал қилинади. Ўзбекистонда Э. фанларининг ривожланиши 20-аср 30-й.лари охири ва 40-й.ларига тўғри келади. Э.га доир и. т. ишлари Э.нинг устувор комплекс масалаларини ва амалий муаммоларини ҳал қилишга қаратилди. Электр энергиясини узоқ масофага узатиш билан боғлиқ масала — ўзгарувчан токни ўзгармас токка айлантириш назарияси, асинхрон ва синхрон машиналарнинг магнит оқимлари ўз-ўзидан уйғонишини таъминлашни ҳисоблаш усуллари, электрон қурилмаларидаги шикастланишнинг мураккаб турлари назариясини ривожлантириш каби устувор масалалар билан шуғулланилди, гидроэлектр ст-ялари қувватини самарали тақсимлашни ҳал қилишга доир ишлар бажарилди. 40-й.лар охири ва 50-й.ларда и. т. ишлари электр ст-ялари, электр тизими ва жиҳозлари ишини яхшилаш, пухталигини ошириш, самарадорлигини кўтаришга қаратилди (Н. Н. Шчедрин, Ҳ. Ф. Фозилов), электр тизимларини ҳисоблашнинг ихчам назарияси ва усуллари яратилди (Ҳ. Ф. Фозилов, К. Р. Аллаев, Т, X. Носиров ва бошқалар). Электр тизимлари режимини ифодалайдиган катта ўлчамли чизиқлимас тенгламаларни ечиш (С. С. Солиҳов), юқори кучланишли электр узатиш линияларидан кичик қувватларни олиш схемаларини яратиш, ҳисоблаш назарияси ва усулларини ишлаб чиқиш (Н. Р.Ғанихўжаев) масалалари тадқиқ қилинди.
Ўзбекистон энергетикаси ривожи учун табиийиклим шароитларидан оқилона фойдаланиш мақсадида қайта тикланувчи энергия манбаларидан, хусусан, қуёш энергияси, шамол кучи, ер ости сувлари ҳарорати ва кичик гидроэлектростялардан фойдаланиш масалалари борасида кенг тадқиқот ишлари олиб борилди (Г. А. Гриневич, Р. А. Зоҳидов). И. ч. жараёнларини автоматлаштириш ва телемеханизациялаш ҳамда энергетика тизимларида ўлчаш техникаси, ўлчаш аниқлиги, пухталиги ва самарадорлигини ошириш каби илмий натижаларга эришишда муҳим тадқиқотлар амалга оширилди (акад. Ж. Абдуллаев). Иссиқлик Э.си ва иссиклик техникаси соҳасида ёқилғидан фойдаланишнинг янги технологияси ва иссиқлик энергиясидан самарали фойдаланиш каби муҳим тадқиқот ишларига аҳамият кучайтирилди (Р. А. Зоҳидов, С. Қ. Исматхўжаев). Саноатнинг бир қанча соҳаларида энерготежамкорлик, энергиядан оқилона фойдаланиш, ГЭС лар жиҳозларини диагностика қилиш, машина ёрдамида суғориладиган насос ст-ялари учун янги электр юритмалар яратиш (Т. С. Камолов), Ўзбекистон электр корхоналарининг нормал ишлашини ЭҲМ ёрдамида ҳисоблаш (Э. Пайзиев), электрофизиканинг физиктехник муаммолари бўйича бир қанча илмий натижаларга эришилди. Ўзбек олимлари томонидан автоматлаштирилган электр юритмаларининг янги авлоди яратилди. Ярим ўтказгичли элементлар асосида инверторларнинг бир қанча схемалари таклиф этилиб, уларни частотасига кўра бошқарилувчи асинхрон, бир фазали конденсаторли асинхрон ва синхрон моторли айланиш тезлигини ўзгартиришга қўллашлик муаммолари ишлаб чиқилди (М. 3. Ҳомидхонов, С. 3. Усмонов, Н. М. Усмонхўжаев, А. А. Хошимов, К. Мўминов).
Бу йўналишда олиб борилган ишларнинг бири — бу янги принципда ишлайдиган махсус электр машиналари — кўп роторли асинхрон моторларининг яратилиши бўлди (А. Дадажонов, 3. Ш. Исамуҳамедов). Электромагнитли вал принципи таклиф этилди ва ишлаб чиқилди. Бу бир-бирига механик равишда боғланмаган бир неча механизмларнинг айланиш тезликларини ўзаро мувофиқлаштиришни таъминловчи электромагнитли қурилмадир (Н. М. Усмонхўжаев). Саноат ва қурилишда кенг қўлланиладиган титрама ғалвирлар учун электр юритмаларининг янги турлари яратилиб, и. ч.га жорий этилди (Н. X. Бозоров). Икки моторли электр юритмалар, шунингдек, қутблари кенг ўзгаришга эга бўлган асинхрон моторлари назариялари яратилди (X. Г. Каримов). Электр занжирлари ва тизимларининг чизикли бўлмаган назарияси ва ҳисобий усулларига доир ҳамда автоматика ва ҳисоблаш техникаси элементларини ишлаб чиқиш бўйича мактаб яратилди (Ғ. Р. Раҳимов).
Параметрик занжирлар ва тизим (3. И. Исмоилов), бошқариш элементлари ва техника воситалари (П. Ф. Ҳасанов), автопараметрик тебранишлар зашкирларида ўзгарувчан ток фазалар сони ва частотасини ўзгартириш (А. С. Каримов) назариялари яратилди. Энергетика тизимларининг самарадорлигини ошириш, қувватни тежаш ва экологик соф энергетиканинг долзарб муаммолари бўйича фундаментал тадқиқотлар олиб борилади. Янги энергия манбаларини топиш, қайта тикланувчи энергия манбалари самарадорлигини ошириш ҳамда уларни энергия тизимида қўлланиш кўламини кенгайтириш истиқболли масалалардир. Ўзбекистон Республикасида Э. масалалари билан, асосан, Ўзбекистон ФА Энергетика ва автоматика институтипз., Ўзбекистон миллий унтида, Тошкент техника унтида, соҳа бўйича и. т. институтларида шуғулланилади. Республикада Э. фани тараққиёти Ғ. Раҳимов, Ҳ. Фозилов, М. Ҳомидхонов ва бошқалар олимлар номи билан боғлиқ.
Эргаш Шоисматов, Ромэн Зоҳидов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.