Elektr stansiyasi
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 74–75-b. — ziyouz.com
Elektr stansiyasi — elektr energiyasi işlab çiqariş uçun möljallangan uskunalar, jihozlar va apparatlar, buning uçun zarur inşootlar va binolar majmui; elektr energiyasi işlab çiqaruvçi korxona. Energiya manbalariga qarab, issiqlik elektr stansiyalari (IES, buğ turbinali, gaz turbinali, dizelli), gidroelektr stansiya, şamol elektr stansiyasi, gidroakkumulyatsiyalovçi elektr stansiyasi, kötariliş suv elektr stansiyasi va magnitogidrodinamik generatorli styalarga bölinadi. Atom elektr stansiyasi, geotermal (yer issiqligidan foydalanuvçi) elektr st-yalari va gelioenergetika st-yalari (q. Geliotexnşa) issiqlik elektr st-yasi jumlasiga kiradi.
Geotermal E.s. yer ostidagi issiqlikni elektr energiyasiga aylantiradigan buğ turbinali E. s. dir. Vulkanli hududlarda 2000—3000 m yer ostidagi suvlarning t-rasi 100° dan yuqori böladi (q. Geotermal resurslar). Geotermal E. s.da suvbuğ aralaşmasi yer sirtiga çiqarilib, separator qurilmasiga beriladi va suvdan buğ ajratiladi. Buğ turbinaga, issiq suv iste'molçilarga beriladi. Bunday st-yalar Rossiya, Italiya, Yangi Zelandiya, AQŞ va Yaponiyada işlatiladi.
Issiqlik E. s. elektr energetikaning asosi hisoblanadi. Birinçi qudratli elektr st-ya birlamçi energiya manbalari yaqiniga quriş va işlab çiqarilgan elektr energiyasini uzoq iste'molçilarga faqat uç fazali özgaruvçan tok asosidagina uzatiş mumkin. Şunday elektr st-yalarning birinçisi 1891 yil M. O. Dolivo-Dobrovol'skiy tomonidan Laufen şahri (Germaniya)da qurilgan. U suv turbinasining quvvati 300 o.k.ga teng gidroelektr st-ya bölgan. Özbekistonda 20- asr 10-y.larida barça elektr st-yalarning umumiy quvvati 3000 kVt dan oşiqroq edi. 1920—30-y.larda Toşkent, Buxoro, Samarqand va boşqalar şaharlarda yirik dizel elektr st-yalari qurildi. Özbekistonda qurilgan birinçi gidroelektr st-ya — Bözsuv 1 1926 yil 1 mayda işga tuşirilgan. Keyinçalik birinketin GESlar va IES lari qurilgan.
Özbekistonda 20 ta issiqlik va 27 ta gidroelektr st-yalari bor; ular yiliga 52 mlrd. kVt soat elektr energiyasi işlab çiqaradi (2005) (q. Energetika).
Q.: Energetika, Geotermal resurslar
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЭЛЕКТР СТАНЦИЯСИ — электр энергияси ишлаб чиқариш учун мўлжалланган ускуналар, жиҳозлар ва аппаратлар, бунинг учун зарур иншоотлар ва бинолар мажмуи; электр энергияси ишлаб чиқарувчи корхона. Энергия манбаларига қараб, иссиқлик электр станциялари (ИЭС, буғ турбинали, газ турбинали, дизелли), гидроэлектр станция, шамол электр станцияси, гидроаккумуляцияловчи электр станцияси, кўтарилиш сув электр станцияси ва магнитогидродинамик генераторли стяларга бўлинади. Атом электр станцияси, геотермал (ер иссиқлигидан фойдаланувчи) электр ст-ялари ва гелиоэнергетика ст-ялари (қ. Гелиотехнша) иссиқлик электр ст-яси жумласига киради.
Геотермал Э.с. ер остидаги иссиқликни электр энергиясига айлантирадиган буғ турбинали Э. с. дир. Вулканли ҳудудларда 2000—3000 м ер остидаги сувларнинг т-раси 100° дан юқори бўлади (қ. Геотермал ресурслар). Геотермал Э. с.да сувбуғ аралашмаси ер сиртига чиқарилиб, сепаратор қурилмасига берилади ва сувдан буғ ажратилади. Буғ турбинага, иссиқ сув истеъмолчиларга берилади. Бундай ст-ялар Россия, Италия, Янги Зеландия, АҚШ ва Японияда ишлатилади.
Иссиқлик Э. с. электр энергетиканинг асоси ҳисобланади. Биринчи қудратли электр ст-я бирламчи энергия манбалари яқинига қуриш ва ишлаб чиқарилган электр энергиясини узоқ истеъмолчиларга фақат уч фазали ўзгарувчан ток асосидагина узатиш мумкин. Шундай электр ст-яларнинг биринчиси 1891 йил М. О. Доливо-Доброволъский томонидан Лауфен шаҳри (Германия)да қурилган. У сув турбинасининг қуввати 300 о.к.га тенг гидроэлектр ст-я бўлган. Ўзбекистонда 20- аср 10-й.ларида барча электр ст-яларнинг умумий қуввати 3000 кВт дан ошиқроқ эди. 1920—30-й.ларда Тошкент, Бухоро, Самарқанд ва бошқалар шаҳарларда йирик дизель электр ст-ялари қурилди. Ўзбекистонда қурилган биринчи гидроэлектр ст-я — Бўзсув 1 1926 йил 1 майда ишга туширилган. Кейинчалик биринкетин ГЭСлар ва ИЭС лари қурилган.
Ўзбекистонда 20 та иссиқлик ва 27 та гидроэлектр ст-ялари бор; улар йилига 52 млрд. кВт соат электр энергияси ишлаб чиқаради (2005) (қ. Энергетика).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.