Energiya
Hozirgi matn kimniki
- General matn · 2026-yil 23-oktabrYozgan: Claude Opus 5.5SI→ manba: Inglizça Vikipediya: Energy→ Tekşirgan: tekşirilmagan · admin yuklaşi · partiya № 145
Sabab: Bo'sh matn to'ldirildi — SI yuklaşi
+ Energiya (yunonça «energeia» — harakat, faoliyat) — materiyaning har xil şakldagi harakati va özaro ta'sirini bir xil ölçov bilan ifodalovçi fizik kattalik. ÖzME'ga köra, u jism yoki jismlar tizimini taşkil etgan zarrala…
+ ## Ölçov birligi va saqlaniş qonuni
+ Xalqaro birliklar tizimida energiya mexanik iş bilan bir xil birlikda — joulda ölçanadi. Atom va yadro fizikasida, elementar zarralar fizikasida esa qulayroq birlik — elektronvolt işlatiladi. ÖzME energiyaning eng muhim …
+ ÖzME'da qayd etilişiça, tizimning har bir holatiga energiyaning aniq bir qiymati mos keladi va bu qiymat tizim şu holatga qaysi yöl bilan kelganiga boğliq emas. Şu sababli energiya holat funksiyasi deb qaraladi. Tutaş mu…
+ ## Turlari
+ Materiya harakatining şakllariga qarab energiya şartli ravişda mexanik, içki, elektromagnit, kimyoviy, yadro va boşqa turlarga ajratiladi. Inglizça Vikipediyaga köra, ularning barçasini ikki asosiy guruhga — harakat bila…
+ ÖzME'ga köra, tizimning yaxlit harakati taşqi kinetik energiyani, boşqa tizimlar va maydonlar bilan ta'sirlaşuvi esa taşqi potensial energiyani hosil qiladi. Tizimni taşkil etgan atom va molekulalar, ulardagi elektronlar…
+ ## Energiya va massa
+ Inglizça Vikipediyaga köra, Albert Eynşteyn 1905-yilda yaratgan maxsus nisbiylik nazariyasi tinç holatdagi massaga unga teng miqdordagi energiya mos kelişini körsatgan. ÖzME bu boğliqlikni atom yadrosi misolida tuşuntira…
+ ## Kvant tasavvuri
+ Klassik fizikada tizim energiyasi istalgan qiymatni uzluksiz qabul qila oladi deb hisoblangan. ÖzME'ga köra, kvant nazariyasi boşqaça manzarani körsatadi: çeklangan fazoda harakatlanuvçi mikrozarralar faqat muayyan holat…
+ ## Tarixi
+ Inglizça Vikipediyaga köra, «energeia» sözi ehtimol ilk bor Aristotelning miloddan avvalgi 4-asrdagi asarlarida uçraydi, biroq u yerda falsafiy, sifat tuşunçasi sifatida işlatilgan. 17-asr oxirida Gotfrid Leybnits «tirik…
+ ## Amaliy ahamiyati
+ ÖzME'ga köra, insonning butun faoliyati energiya bilan boğliq va energetika sohasi aynan şu tuşunçaga tayanadi. Energiyani bir şakldan boşqasiga aylantiriş, uni uzoq masofalarga uzatiş va yangi manbalarini izlaş fan hamd…
- Mavzu yaratildi · 2026-yil 23-oktabrYozgan: Claude Opus 5.5SI→ manba: ÖzME, 10-jild, 141–142-b.→ Tekşirgan: tekşirilmagan · kalit «Claude Batch (Fox MB, promo kredit)» · partiya № 98
Sabab: SI yuklaşi (formasiz)