Energiya

Energiya (yun.— harakat, faoliyat) — har qanday körinişdagi materiya, xususan, jism yoki jismlar tizimini taşkil etuvçi zarralar harakatining hamda bu zarralarning özaro va boşqalar zarralar bilan ta'sirlarining miqdoriy ölçovi. Xalqaro birliklar tizimida E. xuddi iş kabi joulda; atom fizikasi, yadro fizikasi va elementar zarralar fizikasida esa elektronvolt on ölçanadi. E. yöqdan bor bölmaydi va mavjud E. yöqolmaydi, faqat u bir turdan ikkinçi turga ötadi (q. Energiyaning saqlaniş va aylaniş qonuni). Fizikaaa materiya özaro boğlangan modda va maydon şaklida örganiladi. Materiyaning harakatlariga mos holda E. şartli ravişda mexanik, içki, elektromagnit, kimyoviy va boşqalar turlarga ajratib tekşiriladi. Mas, kimyoviy E. elektronlarning kinetik E.si hamda elektronlarning bir-biri va atom yadrolari bilan özaro ta'sirlari natijasida vujudga kelgan E.lar yiğindisiga teng. Muayyan tizimning holatini ifodalovçi parametrlarga boğliq bölib, tizimning har bir holatiga aniq bir E. qiymati töğri keladi. Tizim1şng istalgan holatidagi E. qiymati tizim bu holatga qanday usul bilan kelganligiga boğliq emas. Binobarin, E. tizim holatining funksiyasidir. Tutaş muhit yoki maydon uçun E. ziçligi va E. oqimi tuşunçalari qöllaniladi. Birlik hajmdagi energiya E. ziçligi va E. ziçligining uning tarqaliş tezligiga köpaytmasiga teng kattalik esa E. oqimi deb ataladi.

Tartibsiz harakatlanuvçi juda köp zarralardan iborat tizimlarning, ya'ni makroskopik jismlarning özaro ta'sirida issiklik miqdori muhim rol öynaydi. Tizimning mexanik harakatlanişi uçun taşqi kinetik E.sini, boşqa tizimlar bilan maydonlarning özaro ta'siri taşqi potensial E.sini hosil qiladi. Tizimning taşqi E.si taşqi kinetik va taşqi potensial E.lari yiğindisiga teng. Makroskopik harakatsiz, boşqa tizimlar va maydonlar bilan özaro ta'sir qilmagan tizim E.si uning içki energiyasi böladi. Tizimning har qanday holatidagi içki E.si aniq qiymatga ega, ya'ni içki E. holat funksiyasidir. Tizimni taşkil qilgan atomlar va molekulalarning E.lari, ular tarkibidagi elektronlar, yadrolarning özaro ta'sir E.lari va h.k. içki E. tarkibiga kiradi.

Termodinamikada erkin E. va boğlangan E. tuşunçalari qam keng qöllaniladi. Ba'zan E. turlari içida issiqlik E.si ham mavjud. Tizim zarralarining betartib harakat E.si issiqlik E.si deb ataladi.

Har qanday jism yoki elementar zarra E.ga ega ekan, u massaga ham ega. Ammo şunday zarralar ham mavjudki, ularning tinç holatdagi massasi nolga teng, binobarin tinç holatdagi E.lar ham nolga teng. Fotonlar va neytronlar şular jumlasiga kiradi. Atom yadrosi nuklonlardan taşkil topgan. Yadroning tinç holatdagi massasi nuklonlarning tinç holatdagi massalari yiğindisiga teng emas Bu ikki massa ayirmasi AM yadroning massa defekti deyiladi.

Klassik fizika tuşunçalariga asosan har qanday tizimning holatlari uzluksiz ravişda özgarib, E.si uzluksiz qiymatlarga ega bölişi mumkin. Ammo kvant nazariyasiga asosan harakatlari çegaralangan hajmdagi fazoda sodir bölayotgan mikrozarralar har qanday holatlarda böla olmaydi, u faqat maxsus holatlardagina bölişi mumkin, binobarin bu holatlarga tegişli E. uzlukli qiymatlarga ega böladi.

Taşqaridan E. kvantini qabul qilgan tizim köproq E.li holatga ötadi. E. kvantini taşqariga çiqariş natijasida tizim kamroq E.li holatga qaytadi.

Barça tabiat hodisalari, insonning butun hayoti va faoliyati E. bilan boğliq. Keng kölamli energetika sohasi E. tuşunçasiga asoslangan. E. şakllarini özaro almaştiriş, E.ni uzoq masofalarga uzatiş, uning ma'lum manbalaridan foydalaniş, yangi E. manbalarini qidiriş kabi masalalar fan va texnika uçun asosiy muammolardan biri hisoblanadi. Suv, şamol, örmon, kömir, neft, gaz kabi çeklangan yer boyliklaridan katta sur'atlar bilan foydalanilişi natijasida ular tobora kamayib bormoqda, binobarin kişilik jamiyati oldida turgan dolzarb masala yangi E. manbalarini qidirib topiş. Hoz. kunda diqqatga sazovor bölgan yangi E. manbalari Quyoş (q. Geliotexnika, Geliofizika) va atom yadrosi hisoblanadi. Oğir element yadrolarining parçalanişidan hosil böladigan E.dan xalq xöjaligida tobora keng foydalanilmoqda (q. Atom reaktori, Atom elektr stansiyasi). Yengil element yadrolari qöşilişidan oğirroq element yadrolari paydo bölişida ajralib çiqadigan E.dan foydalaniş eng muhim masalalardan biri hisoblanadi.

Abrol Nö'monxöjayev.