Energiyaning saqlaniş va aylaniş qonuni
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 142–143-b. — ziyouz.com
Energiyaning saqlaniş va aylaniş qonuni — tabiatning eng muhim asosiy qonuniyatlaridan biri; unga köra, har qanday berk tizimda energiya yöqdan bor bölmaydi va yöqolib ketmaydi, faqat bir turdan ikkinçi turga aylanib turadi. Berk tizimda faqat konservativ (özgarmas) quçlar mavjud bölsa, tizimning töliq mexanik energiyasi özgarmas qiymatga ega bölib qoladi, ya'ni kinetik energiya potensial energiyaga aylanib turadi va aksinça. Agar berk tizimda konservativ kuçlardan taşqari nokonservativ (özgaruvçan) kuçlar (mas, işqalaniş kuçlari) ham bölsa, tizimning töliq mexanik energiyasi vaqt ötişi bilan kamayib boradi. Natijada nomexanik energiyalar: issiklik yoki kimyoviy, elektromagnit maydon energiyalari va boşqalar vaqt ögişi bilan ortib boradi. Ammo energiyaning barça turlari yiğindisi vaqt ötişi bilan özgarmaydi. Tizimda sodir bölayotgan jarayonlarning tabiatiga qarab, E.s. va a. q. turliça ifodalanadi va matematik şaklda yoziladi.
Klassik fizikada moddaning saqlaniş qonuni tinç holatdagi massaning saqlanişini ifodalaydi. Xolbuki, tinç holatdagi massa saqtanmasligi mumkin, çunonçi, şunday holda annigilyatsiya hodisasida röy beradi. (4) formuladan tinç holatda turgan jismga turli usullar bilan berilgan LE energiya jism massasining At ga ortişiga sabab bölişini körsatadi.
Barça moddiy hodisalar uçun, ularning tabiati va xarakteridan, kattakiçikligi, masştabidan qat'i nazar, E.s va a. q. eng asosiy qonunlardandir. Fan sohasidagi yangi ğoyalar va faktlarda ba'zan E.s va a.q.ni inkor etuvçi ayrim fikrlar uçrab turgan. Çunonçi, radioaktivlik yoki remiriliş xrdisalari E.s va a.q.ga qarşi keçadi degan fikrlar ham bölgan. Lekin masalani tegişli ravişda nazariy va eksperimental tahlil qiliş natijasida E.s. va a.q. haqiqatan töğri va universal qonun ekanligi aniqdandi. Elementar zarralar, galaktikalar va metagalaktikalar dunyosida röy beruvçi hodisalarni örganişda E.s. va a.q. bilan boğliq ziddiyatlar va muammolar hozirgi zamon fizikasida har tomonlama tekşirilmoqda.
E.s va a.q.dan taşqari impulsning saqlaniş qonuni, impuls momentining saqlaniş qonuni va elektr zaryadning saqlaniş qonuni, h. q. kattaliklarning saklaniş qonunlari bor. Ularning har biri qandaydir simmetriya xususiyati bilan boğlangan. Jumladan, E.s. va a.q. vaqt simmetriyasi, vaqtning bir jinsliligi xususiyati bilan boğlangan (q. Simmetriya).
Abror Nö'monxöjayev.
Q.: Simmetriya, Simmetriya, Simmetriya, Simmetriya
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЭНЕРГИЯНИНГ САҚЛАНИШ ВА АЙЛАНИШ ҚОНУНИ — табиатнинг энг муҳим асосий қонуниятларидан бири; унга кўра, ҳар қандай берк тизимда энергия йўқдан бор бўлмайди ва йўқолиб кетмайди, фақат бир турдан иккинчи турга айланиб туради. Берк тизимда фақат консерватив (ўзгармас) қучлар мавжуд бўлса, тизимнинг тўлиқ механик энергияси ўзгармас қийматга эга бўлиб қолади, яъни кинетик энергия потенциал энергияга айланиб туради ва аксинча. Агар берк тизимда консерватив кучлардан ташқари ноконсерватив (ўзгарувчан) кучлар (мас, ишқаланиш кучлари) ҳам бўлса, тизимнинг тўлиқ механик энергияси вақт ўтиши билан камайиб боради. Натижада номеханик энергиялар: иссиклик ёки кимёвий, электромагнит майдон энергиялари ва бошқалар вақт ўгиши билан ортиб боради. Аммо энергиянинг барча турлари йиғиндиси вақт ўтиши билан ўзгармайди. Тизимда содир бўлаётган жараёнларнинг табиатига қараб, Э.с. ва а. қ. турлича ифодаланади ва математик шаклда ёзилади.
Классик физикада модданинг сақланиш қонуни тинч ҳолатдаги массанинг сақланишини ифодалайди. Холбуки, тинч ҳолатдаги масса сақтанмаслиги мумкин, чунончи, шундай ҳолда аннигиляция ҳодисасида рўй беради. (4) формуладан тинч ҳолатда турган жисмга турли усуллар билан берилган ЛЕ энергия жисм массасининг Ат га ортишига сабаб бўлишини кўрсатади.
Барча моддий ҳодисалар учун, уларнинг табиати ва характеридан, каттакичиклиги, масштабидан қатъи назар, Э.с ва а. қ. энг асосий қонунлардандир. Фан соҳасидаги янги ғоялар ва фактларда баъзан Э.с ва а.қ.ни инкор этувчи айрим фикрлар учраб турган. Чунончи, радиоактивлик ёки ремирилиш хрдисалари Э.с ва а.қ.га қарши кечади деган фикрлар ҳам бўлган. Лекин масалани тегишли равишда назарий ва экспериментал таҳлил қилиш натижасида Э.с. ва а.қ. ҳақиқатан тўғри ва универсал қонун эканлиги аниқданди. Элементар зарралар, галактикалар ва метагалактикалар дунёсида рўй берувчи ҳодисаларни ўрганишда Э.с. ва а.қ. билан боғлиқ зиддиятлар ва муаммолар ҳозирги замон физикасида ҳар томонлама текширилмоқда.
Э.с ва а.қ.дан ташқари импульснинг сақланиш қонуни, импульс моментининг сақланиш қонуни ва электр заряднинг сақланиш қонуни, ҳ. қ. катталикларнинг сакланиш қонунлари бор. Уларнинг ҳар бири қандайдир симметрия хусусияти билан боғланган. Жумладан, Э.с. ва а.қ. вақт симметрияси, вақтнинг бир жинслилиги хусусияти билан боғланган (қ. Симметрия).
Аброр Нўъмонхўжаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.