Eritrotsitlar

Eritrotsitlar (yunonça «erythros» — qizil va «kytos» — hujayra) — qizil qon tanaçalari, qonning şaklli elementlarining eng köp sonli turi. Ular tarkibidagi temirli oqsil — gemoglobin qonga qizil rang beradi. Eritrotsitlarning asosiy vazifasi — organizm bilan taşqi muhit örtasidagi gaz almaşinuvini ta'minlaş: öpkadan kislorodni olib barça töqimalarga yetkazadi va qisman karbonat angidridni qaytarib olib ketadi. ÖzME'ga köra, ular qonning boşqa funksiyalarida ham qatnaşadi.1

ÖzME'ga köra, odam eritrotsiti diametri 7–8 mikrometr, qalinligi 2–2,5 mikrometr bölgan, ikki tomoni botiq, yumaloq va yadrosiz hujayradir. Inglizça Vikipediya diametrni 6,2–8,2 mikrometr, örtaça hajmini esa 90 femtolitr atrofida deb körsatadi. Sutemizuvçilarning eritrotsitlari rivojlaniş jarayonida yadrosini yöqotadi, bu esa gemoglobin uçun köproq joy oçadi: inglizça Vikipediyaga köra, bitta hujayrada taxminan 270 million gemoglobin molekulasi bölib, ular hujayra hajmining uçdan bir qismini egallaydi. Qondagi kislorodning 98 foizdan ortiği aynan gemoglobin orqali taşiladi.

Eritrotsitlar qizil suyak ilikda hosil böladi; bu jarayon eritropoez deyiladi. Inglizça Vikipediyaga köra, katta yoşli odam organizmida har soniyada taxminan 2,4 million yangi eritrotsit paydo böladi, uning yetiliş jarayoni qariyb bir hafta davom etadi. Jarayonni buyrakda işlab çiqariladigan eritropoetin gormoni rağbatlantiradi. Eritrotsit qonda 100–120 kun yaşaydi, söngra eskirgan hujayralar taloq, jigar va limfa tugunlaridagi makrofaglar tomonidan parçalanadi. Bitta eritrotsit qon aylaniş tizimini taxminan bir daqiqada aylanib çiqadi.

ÖzME'ga köra, soğlom odamning bir mikrolitr qonida 4–5 million eritrotsit bor: erkaklarda 4,5–5 million, ayollarda 4–4,5 million. Inglizça Vikipediyada erkaklar uçun 5–6 million, ayollar uçun 4–5 million kabi biroz yuqoriroq körsatkiçlar keltiriladi. Inson tanasida bir vaqtning özida 20–30 trillion eritrotsit aylanib yuradi.

Eritrotsitlar soni doimiy emas: jismoniy mehnat, baland toğli joylarga çiqiş yoki ayrim kasalliklarda u özgaradi. ÖzME'ga köra, ularning ortib ketişi eritrotsitoz, kamayişi esa eritropeniya deb ataladi.

Inglizça Vikipediyaga köra, eritrotsitlarni 1658-yilda gollandiyalik tabiatşunos Yan Svammerdam ilk mikroskop yordamida baqa qonida tasvirlagan, 1674-yilda esa Anton van Levenguk ularni aniqroq tavsiflab bergan.