Eroziya

Eroziya (lotinça erosio — «yemiriliş») — toğ jinslari va tuproqning oqar suvlar ta'sirida yemirilişi va yuvilib ketişi. ÖzME'ga köra, eroziya yer yuzasi relyefini şakllantiruvçi asosiy omillardan biri. Inglizça Vikipediya bu atamani kengroq ma'noda — suv oqimi, şamol, muz va boşqa taşqi jarayonlar tuproq va jinslarni bir joydan olib, boşqa joyga taşib keltirişi sifatida ta'riflaydi. Geologiyada eroziya nuraşdan farqlanadi: nuraşda jins joyida parçalanadi, eroziyada esa yemirilgan material köçiriladi.1

ÖzME eroziyaning bir neça turini ajratadi. Yer yuzasidagi (yassi) eroziya notekis relyefni asta-sekin tekislaydi. Çiziqli eroziya relyefni bölaklarga ajratib, vodiy va jarliklarni hosil qiladi. Yonlama eroziya daryo qirğoqlarini yuvadi, çuqurlik eroziyasi esa daryo özanini pastga qarab öyib boradi. Tuproqning eng ustki qatlamlarida keçadigan jarayon alohida — tuproq eroziyasi deb ataladi.

Inglizça Vikipediyaga köra, yomğir va yuza oqimi tuproqni tört bosqiçda yemiradi: tomçilar zarbasidan zarralar sakrab çiqişi, yupqa qatlamning tekis yuvilişi, kiçik ariqçalar hosil bölişi va nihoyat, çuqur jarlar paydo bölişi; oxirgisi eng xavfli hisoblanadi.

Inglizça Vikipediyaga köra, oqar suv vodiyni ham çuqurlaştiradi, ham yuqoriga — yon bağir içkarisiga qarab uzaytiradi. Dastlabki bosqiçda yemiriş asosan pastga yönalgan böladi, vodiylar V şaklida, oqim qiyaligi esa keskin böladi. Daryo eroziya bazisiga yetgaç, yemiriş yon tomonlarga ötadi, vodiy tubi kengayib, tor qayir hosil böladi. Eroziyaning katta qismi toşqin paytlarida keçadi, çunki bunda suv köp va tez oqib, köproq material taşiydi. Suvning özidan taşqari u olib ketayotgan qum, çağir va xarsangtoşlar ham özanni yemiradi.

Inglizça Vikipediyaga köra, eroziya tabiiy jarayon bölsa-da, inson faoliyati tuproq eroziyasi sur'atini butun dunyoda 10–40 barobar oşirib yuborgan. Intensiv dehqonçilik, örmonlarni kesiş, yöl quriliş va şaharlarning kengayişi bunga sabab bölmoqda. Haddan taşqari eroziya oziqli ustki qatlamni yöq qilib, hosildorlikni pasaytiradi, ayrim hollarda çöllanişga olib keladi, suv havzalarini esa loyqa bilan töldiradi. Suv va şamol eroziyasi birgalikda dunyodagi tanazzulga uçragan yerlarning qariyb 84 foiziga sababçi bölib, eroziyani eng jiddiy ekologik muammolardan biriga aylantirgan. Yon bağirlarni haydaşda egatlarni qiyalik böylab emas, gorizontal çiziqlar böylab oliş kabi tadbirlar uning oldini olişga yordam beradi.