Fagotsitoz
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Fagotsitoz (yunonça «phagein» — yemoq, yutmoq va «kytos» — hujayra) — bir hujayrali organizmlar yoki köp hujayrali organizmlarning maxsus hujayralari tomonidan bakteriyalar, hujayra qoldiqlari va boşqa qattiq zarraçalarning faol qamrab olinib, yutilişi va hazm qilinişi. Bunday vazifani bajaruvçi hujayralar fagotsitlar deb ataladi. Fagotsitoz suyuqlik tomçilarini yutiş — pinotsitoz bilan birga endotsitozning bir turi hisoblanadi.12
Biologik ahamiyati
13ÖzME'ga köra, zarraçalarni qamrab olib hazm qiliş eng sodda organizmlar oziqlanişining asosidir; evolyutsiya davomida bu xususiyat köp hujayrali hayvonlarda biriktiruvçi töqimaning himoya vazifasini bajaradigan ixtisoslaşgan hujayralarga ötgan. Inglizça Vikipediyaga köra, fagotsitoz organizm uçun oziqlaniş manbai bölsa, u fagotrofiya deb ataladi. Köp hujayralilarda esa u immunitet tizimining kasallik qözğatuvçilari va ölik hujayralarni tozalaydigan asosiy mexanizmlaridan biri bölib xizmat qiladi.
Inglizça Vikipediyaga köra, fagotsitoz tuğma immunitetning asosiy mexanizmi va infeksiyaga qarşi eng birinçi javob reaksiyalaridan biri; u orttirilgan immunitet reaksiyalarini boşlab berişda ham iştirok etadi. Bu jarayon evolyutsion jihatdan juda qadimiy bölib, umurtqasiz hayvonlarda ham uçraydi. ÖzME uning yalliğlaniş jarayonlari va jarohatlarning bitişidagi ahamiyatini alohida ta'kidlaydi.
Fagotsitlar
13Inglizça Vikipediyaga köra, neytrofillar, makrofaglar, monotsitlar, dendrit hujayralar, osteoklastlar va eozinofillar «professional» fagotsitlar hisoblanadi, ulardan dastlabki uçtasi aksariyat infeksiyalarda eng katta rol öynaydi. Neytrofillar qon böylab aylanib yuradi va infeksiya paydo bölganda töqimaga köp sonda tez yetib keladi. ÖzME va Rusça Vikipediyaga köra, ayrim hayvonlarning tuxum hujayralari (ootsitlar), yöldoş hujayralari, tana böşliğini qoplovçi hujayralar va köz tör pardasining pigment epiteliysi ham fagotsitoz qilişga qodir.
Bosqiçlari
13ÖzME'ga köra, fagotsitoz ketma-ket keladigan bir neça bosqiçdan iborat: fagotsitning yutiladigan obyektga yaqinlaşuvi, obyektning hujayra yuzasiga yopişişi, uning yutilişi va hazm qilinişi. Rusça Vikipediyaga köra, birinçi bosqiç — xemotaksis: fagotsitlar yalliğlaniş ölçoğidan ajralib çiqadigan moddalar tomon harakatlanadi; neytrofillar makrofaglardan ança oldin yetib keladi. Ikkinçi bosqiçda fagotsit yuzasidagi retseptorlar obyekt yuzasidagi molekulalarni taniydi va unga yopişadi.
Inglizça Vikipediyaga köra, hujayra plazmatik membranasi bilan kattaligi taxminan 0,5 mikrometrdan ortiq zarrani örab oladi va hujayra içida fagosoma deb ataladigan pufakça hosil böladi. ÖzME'ga köra, fagosomaga lizosomalardan gidrolitik fermentlar quyiladi va ular yutilgan obyektni parçalaydi; hazm bölmagan qoldiqlar hujayra içida uzoq saqlanişi mumkin.
Kaşf etiliş tarixi
13Inglizça Vikipediyaga köra, hujayraning zarraçalarni yutişini birinçi bölib 1849-yilda şveytsariyalik olim Albert fon Kyolliker tavsiflagan, 1862-yilda Ernst Gekkel qon hujayralarining böyoq zarralarini yutişini körsatgan, 1876-yilda kanadalik şifokor Uilyam Osler ham bu hodisani qayd etgan. ÖzME va Rusça Vikipediyaga köra, jarayonni 1882-yilda Ilya Meçnikov batafsil örganib, unga «fagotsitoz» nomini bergan va fagotsitlarning bakteriyalardan himoya qiliş vazifasini aniqlagan. Rusça Vikipediyaga köra, Meçnikov dengiz yulduzi va dafniya bilan tajribalar ötkazgan, immunitet sohasidagi işlari uçun esa 1908-yilda fiziologiya va tibbiyot böyiça Nobel mukofotini olgan. Fagotsitozning kaşf etilişi [[Immunologiya|immunologiya]]ning fan sifatida şakllanişida muhim bosqiç bölgan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Fagotsitoz // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/2500 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAFagotsitoz. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/2500
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/2500
Manbalar
3 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Фагоцитозru.wikipedia.org
- 2Inglizça Vikipediya: Phagocytosisen.wikipedia.org
- 3ÖzME, 9-jild, 3–4-b.manbaa.uz · ÖzME, 9-jild, 3–4-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.