Filipino

Filipino (tarixan Pilipino) — Filippinning milliy tili, asosiy lingua franca'si va ingliz tili bilan bir qatorda ikki rasmiy tilidan biri. Ingliz tili manbasiga köra, u tagalog tilining Manila metropoliteni va arxipelagning boşqa şahar markazlarida sözlaşiladigan va yoziladigan, amalda standartlaşgan şakli hisoblanadi.

Filipino avstroneziya tillari oilasiga kiradi. Rus tilidagi manbaga köra, u mahalliy tillarga, avvalo tagalog tiliga asoslanadi va ingliz hamda ispan tillaridan olingan köplab özlaşmalarni öz içiga oladi. Tipologik jihatdan u agglyutinativ tillarga mansub bölib, fleksiya uluşi oz.

Qonunçilikda filipino tili boşqa Filippin tillari asosida rivojlantirilişi belgilangan, biroq amalda milliy til hamon asosan tagalog tiliga tayanadi. Ba'zi olimlar tagalog, pilipino va filipino tillarini bitta tilning turlari deb hisoblaydi, çunki ularning grammatikasi umumiy va özaro tuşunarli. Ethnologue tasnifiga köra, filipino tagalog tilining varianti sifatida markaziy filippin tarmoği, malay-polineziya tarmoqlar guruhi, avstroneziya oilasiga kiritiladi.

Filipino — mamlakatning turli tillarda sözlaşuvçi köp sonli xalqlarini birlaştiruvçi lingua franca. Rus tilidagi manbaga köra, u asosan Manila agglomeratsiyasi aholisi uçun birinçi tildir. Ingliz tilidagi manbada Filippinda 175 ta tirik til borligi qayd etilgan. Ayrim hollarda «filipino» atamasi notöğri ravişda Filippindagi barça tillarning umumiy nomi sifatida qöllanadi.

Ingliz tilidagi manbaga köra, 1948-yilgi röyxatga olişda 7 126 913 kişi (aholining 37,11 foizi) milliy tilda sözlaşi qayd etilgan; 1939-yilda bu raqam 4 068 565 bölgan. Ularning 47,7 foizi tilni ikkinçi til sifatida örgangan.

1940-yilda grammatika olimi Lope K. Santosning «Balarílà ng Wikang Pambansâ» asarida 20 harfli Abakada alifbosi joriy etildi va u milliy til uçun standart böldi. 1960-yillarda kongressmen Geruncio Lacuesta tarafdorlari 20 harfli Abakadani 32 harfli alifbo bilan almaştiriş haqida qonun loyihasini ilgari surdi.

1897-yilda Biak-na-Bato konstitutsiyasiga köra tagalog tili inqilobiy hukumatning rasmiy tili deb belgilangan. Amerika mustamlakasi davrida ispan tili bilan bir qatorda ingliz tili ham rasmiy böldi. 1909-yil 12-aprelda Pilipino tili akademiyasi (Akademya ng Wikang Pilipino) taşkil etildi; uning vazifalaridan biri tagalog tilini boşqa tillardan olingan sözlar bilan boyitiş edi.

1935-yilgi konstitutsiya mavjud mahalliy tillardan biriga asoslangan umumiy milliy til yaratişni nazarda tutdi. Ingliz tilidagi manbaga köra, Milliy til instituti 1936-yil 13-noyabrda tuzilgan, rus tilidagi manbada esa qonun 1937-yil 12-noyabrda qabul qilingani aytiladi. Institut tagalog tilini asos qilib olişni tavsiya qildi, prezident Manuel Kezon esa 1937-yil oxirida tagalog tiliga asoslangan milliy tilni e'lon qildi (manbalarda sana 30 yoki 31-dekabr deb berilgan). Tanlov sabablari: tilning keng tarqalgani va tuşunarliligi, lahjalarga bölinmaganligi, eng boy adabiyoti, Manila tili ekani hamda Filippin inqilobi va Katipunan taşkiloti tili bölgani.

1940-yildan milliy til maktablarda öqitila boşladi. 1946-yilda mustaqillikdan söng u rasmiy til maqomini oldi. 1959-yildan tilni tagalog etnik guruhidan ajratiş maqsadida «Pilipino» atamasi qöllandi, biroq bu nom boşqa xalqlar, ayniqsa sebuanolar tomonidan bir xilda qabul qilinmadi.

1960-yillarda yangi sözlar yaratib, özlaşmalarni almaştirişni közlagan «purizm» harakati kuçaydi va tanqid qilindi. 1963-yilda kongressmen Innocencio Ferrer tagalog tilining tanlanişi konstitutsiyaga muvofiqligini sudda e'tiroz qildi; iş 1970-yilda milliy til foydasiga hal böldi. 1973-yilgi konstitutsiya ingliz va pilipino tillarini rasmiy deb belgilab, «Filipino» deb ataladigan umumiy milliy tilni işlab çiqişni nazarda tutdi. 1987-yilgi konstitutsiya filipinoni milliy til va ingliz tili bilan birga rasmiy til deb belgiladi, uning tagalog asosiga işora qilmadi va til boşqa Filippin hamda xorijiy tillar asosida boyitilişini yozib qöydi. Hukumat uni rasmiy muloqot vositasi va ta'lim tili sifatida joriy etişi, mintaqaviy tillar esa yordamçi rasmiy til bölişi belgilandi. 1991-yil 14-avgustda Filipino tili komissiyasi (KWF) taşkil etildi.

Filipino agglyutinativ til bölib, fleksiya unda kam uçraydi. Leksikasida ingliz va ispan tillaridan olingan özlaşmalar köp. Rus tilidagi manbaga köra, milliy tilning keng tarqalişiga «televideniye, filmlar, komikslar, emigratsiya va ta'lim tizimi» yordam bergan.