Gangrena

Gangrena (yunonça «gangraina» — iriş, çiriş), xalq orasida qorason — tirik organizmdagi töqima yoki a'zo bir qismining nobud bölişi; nekrozning bir turi. Inglizça Vikipediyaga köra, gangrena asosan töqimaga qon kelmay qolişi natijasida yuzaga keladi va köpinça infeksiya bilan murakkablaşadi. ÖzME'ga köra, u teri, teri osti yoğ qatlami, muskullar, içak, öt pufagi va öpka kabi har qanday töqima va a'zoda rivojlanişi mumkin, ammo köproq qöl-oyoqda hamda qorin böşliği a'zolarida uçraydi. Qon bilan kamroq ta'minlanadigan barmoqlar, oyoq-qöl panjalari va quloq suprasida jarayon ayniqsa tez avj oladi.1

Gangrenaga olib keluvçi asosiy holat — töqimaning qon bilan ta'minlanişi buzilişi. ÖzME'ga köra, bunga töqimalarning ezilişi, sovuq urişi va kuyiş, tomirlarning jarohatlanişi, ularga tromb yoki embol tiqilişi, ateroskleroz tufayli torayişi, kislota va işqor kabi kimyoviy moddalar, juda yuqori yoki past harorat va ionlaştiruvçi nurlar sabab bölişi mumkin. Yurak-qon tomir faoliyati va moddalar almaşinuvining buzilişi, avitaminoz, çekiş va spirtli içimliklarga ruju qiliş ham xavfni oşiradi. Inglizça Vikipediya asosiy xavf omillari qatorida qandli diabet, periferik arteriyalar kasalligi, çekiş, oğir jarohatlar, alkogolizm, OIV/OITS, sovuq urişi va Reyno sindromini sanaydi.

Quruq gangrena töqimaga qon asta-sekin kamayib, infeksiya qöşilmaganda yuzaga keladi. ÖzME'ga köra, bunda töqima suyuqligi buğlanib ketadi, nobud bölgan qism qurib qotadi, burişadi va qorayadi. Inglizça Vikipediyaga köra, bunday töqima vaqt ötib öz-özidan ajralib tuşişi mumkin.

Höl gangrena nobud bölgan töqimaga çirituvçi bakteriyalar tuşganda rivojlanadi. ÖzME qayd etişiça, quruq gangrena ham mikroblar qöşilsa höl şaklga ötadi; höl gangrena köpinça öpka va içak kabi içki a'zolarda kuzatiladi. Zararlangan joyda teri oqarib-kökarib, venalar qizğiş-qoramtir tusda körinadi, ustki qatlam köçib ketadi. Höl gangrena tez tarqaladi va qonga infeksiya tuşişi (sepsis) xavfi yuqori.

Gazli gangrena bakteriyalar töqimada gaz hosil qiladigan oğir infeksiya bölib, şoşilinç tibbiy yordamni talab qiladi; inglizça Vikipediyaga köra, uning keng tarqalgan qözğatuvçisi — Clostridium perfringens. Boşqa şakllar qatorida içki a'zolar gangrenasi, nekrozlanuvçi fassiit, noma va Furnye gangrenasi ham farqlanadi.

Davolaş sababga va jarayon oğirligiga boğliq. ÖzME'ga köra, avvalo gangrenaga olib kelgan kasallik davolanadi, dori vositalari, antibiotiklar va jarrohlik usullari qöllanadi. Inglizça Vikipediyaga köra, nobud bölgan töqima kesib olib taşlanadi, zarur hollarda a'zo amputatsiya qilinadi; qon oqimini tiklaş uçun şuntlaş yoki angioplastika bajariladi, gazli gangrenada giperbarik kislorod terapiyasi qöllanadi. Kasallikning oldini oliş uçun dastlabki belgilar paydo bölişi bilan şifokorga murojaat qiliş zarur.

ÖzME'ga köra, hayvonlarda gangrena köproq öpka, içak, teri, yelin, tuyoq atrofi, quloq suprasi va dumda uçraydi. Zararlangan teri qurib qotadi va jigarrang yoki qora tusga kiradi; oğir hollarda töqima şişib, yumşab, irib boşlaydi, tana harorati kötariladi, yurak faoliyati va nafas oliş buziladi. Davolaşda quruq şaklda antiseptik eritma va kukunlar, höl şaklda esa nekroz tarqalişini töxtatiş va nobud töqimani tezroq ajratiş uçun turli fizioterapevtik va jarrohlik usullari qöllanadi.