Gangrena
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 81-b. — ziyouz.com
Gangrena (yun. gangraina — iriş), qorason — tirik tana, a'zo yoki töqimalar bir qismining irib nobud bölişi, nekroznnş bir turi. Barça töqima va a'zolarda (teri, teri osti yoğ qatlami, muskullar, içak, öt pufagi, öpka), köpinça qöl-oyoq va qorin böşliğidagi a'zolarda uçraydi. G. asosan qon tomirlari kam bölgan soha va a'zolar (mas, barmoqlar, qöl-oyoq panjasi, quloq çiğanoği)da tez rivojlanadi. Töqima va a'zolarning ezilişi, sovuqurişi, kuyişi, ularga qon kelmay qolişi, qon tomirlariga tromb, embol (q. Tromboz, Emboliya) tiqilib qolişi (tomirlar jarohatlanişi yoki aterosklerozda torayişi va b.), turli mexanik, kimyoviy (kislota, işqor ta'siri) va fizik omillar (50° dan yuqori yoki 20° dan past t-ra, alfa yo beta-nurlar) G.ga sabab bölişi mumkin. Yurak-tomir faoliyatining, moddalar al maşinu vining buzi lişi, avitaminozlar, çekiş. spirtli içimliklarga ruju qiliş va b. ham G.ga olib kelişi mumkin. Quruq, höl va gazli G. (q. Gazli gangrena) farq qilinadi. Halok bölgan töqimaga qon kam kelişi va şu joydagi töqima suyuqligining buğlanişi sababli töqima namligi tez kamayganda quruq G. vujudga keladi; venalar işlab turgani holda arteriya berkllib qolib, irigan töqima quriydi, qotadi, burişadi. Irigan töqima qurib qolgunça çirituvçi mikroblar tuşsa, quruq G. höl G. ga aylanadi. Töqima suyuqligi köp bölib, iriş jarayoni sekin-asta avj olganda ham höl G. röy beradi. U köpinça içki a'zolar (öpka, içak)da paydo böladi. Qöl-oyoq uçidagi irigan töqimaning qurişiga taşqi şaroit imkon bermaganda ham höl G. kuzatiladi. Bunda rangsiz-kökimtir terida qizğiş va qoramtir venalar körinadi, har joy-har joyda epidermis köçib, örni pilçirab turadi. Höl G. öz vaqtida davolanmasa, töqima tobora irib, turli noxuşliklarga olib keladi. Davo asosan G. xavfini tuğdiruvçi kasallikni davolaşdan iborat; turli dori-darmonlar, antibiotiklar va jarrohlik usuli qöllaniladi. G.ning oldini oliş uçun kasallikka xos ilk alomatlar paydo bölganda darhol vraçga murojaat etiş lozim. Hayvonlarda G. köproq öpka, içak-qorin, teri, yelin, barmoq, quloq çiğanoği va dumda uçraydi. Terining G. bölgan qismi qurib qotadi, jigarrang va qora tusga kiradi. Kasallik oğir ötganda, teri kökarib qorayadi, şişadi, töqimalar yumşab, iriy boşlaydi, qon aralaş iflos suyuqlik oqadi, gavda harorati kötariladi, yurak faoliyati buziladi, nafas oliş qiyinlaşadi, iştaha yöqoladi. Davosi: quruq G.da pioktaninning spirtdagi 2—3% li eritmasi, gensi-anviolet, dermatol, vismut, kseroform, oq streptotsid işlatiladi. Höl G.da esa nekrozning tarqalib ketişiga yöl qöymaslik va irigan töqimalarni tezda ajratib oliş maqsadida quruq havo vannalari, sollyuks, novokain blokadasi va b.dan foydalaniladi.
Q.: Emboliya, Gazli gangrena, Tromboz
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГАНГРЕНА (юн. gangraina — ириш), қорасон — тирик тана, аъзо ёки тўқималар бир қисмининг ириб нобуд бўлиши, некрозннш бир тури. Барча тўқима ва аъзоларда (тери, тери ости ёғ қатлами, мускуллар, ичак, ўт пуфаги, ўпка), кўпинча қўл-оёқ ва қорин бўшлиғидаги аъзоларда учрайди. Г. асосан қон томирлари кам бўлган соҳа ва аъзолар (мас, бармоқлар, қўл-оёқ панжаси, қулоқ чиғаноғи)да тез ривожланади. Тўқима ва аъзоларнинг эзилиши, совуқуриши, куйиши, уларга қон келмай қолиши, қон томирларига тромб, эмбол (қ. Тромбоз, Эмболия) тиқилиб қолиши (томирлар жароҳатланиши ёки атеросклерозда торайиши ва б.), турли механик, кимёвий (кислота, ишқор таъсири) ва физик омиллар (50° дан юқори ёки 20° дан паст т-ра, альфа ё бета-нурлар) Г.га сабаб бўлиши мумкин. Юрак-томир фаолиятининг, моддалар ал машину вининг бузи лиши, авитаминозлар, чекиш. спиртли ичимликларга ружу қилиш ва б. ҳам Г.га олиб келиши мумкин. Қуруқ, ҳўл ва газли Г. (қ. Газли гангрена) фарқ қилинади. Ҳалок бўлган тўқимага қон кам келиши ва шу жойдаги тўқима суюқлигининг буғланиши сабабли тўқима намлиги тез камайганда қуруқ Г. вужудга келади; веналар ишлаб тургани ҳолда артерия беркллиб қолиб, ириган тўқима қурийди, қотади, буришади. Ириган тўқима қуриб қолгунча чиритувчи микроблар тушса, қуруқ Г. ҳўл Г. га айланади. Тўқима суюқлиги кўп бўлиб, ириш жараёни секин-аста авж олганда ҳам ҳўл Г. рўй беради. У кўпинча ички аъзолар (ўпка, ичак)да пайдо бўлади. Қўл-оёқ учидаги ириган тўқиманинг қуришига ташқи шароит имкон бермаганда ҳам ҳўл Г. кузатилади. Бунда рангсиз-кўкимтир терида қизғиш ва қорамтир веналар кўринади, ҳар жой-ҳар жойда эпидермис кўчиб, ўрни пилчираб туради. Ҳўл Г. ўз вақтида даволанмаса, тўқима тобора ириб, турли нохушликларга олиб келади. Даво асосан Г. хавфини туғдирувчи касалликни даволашдан иборат; турли дори-дармонлар, антибиотиклар ва жарроҳлик усули қўлланилади. Г.нинг олдини олиш учун касалликка хос илк аломатлар пайдо бўлганда дарҳол врачга мурожаат этиш лозим. Ҳайвонларда Г. кўпроқ ўпка, ичак-қорин, тери, елин, бармоқ, қулоқ чиғаноғи ва думда учрайди. Терининг Г. бўлган қисми қуриб қотади, жигарранг ва қора тусга киради. Касаллик оғир ўтганда, тери кўкариб қораяди, шишади, тўқималар юмшаб, ирий бошлайди, қон аралаш ифлос суюқлик оқади, гавда ҳарорати кўтарилади, юрак фаолияти бузилади, нафас олиш қийинлашади, иштаҳа йўқолади. Давоси: қуруқ Г.да пиоктаниннинг спиртдаги 2—3% ли эритмаси, генци-анвиолет, дерматол, висмут, ксероформ, оқ стрептоцид ишлатилади. Ҳўл Г.да эса некрознинг тарқалиб кетишига йўл қўймаслик ва ириган тўқималарни тезда ажратиб олиш мақсадида қуруқ ҳаво ванналари, соллюкс, новокаин блокадаси ва б.дан фойдаланилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.