Gavayi orollari

Gavayi orollari (ilgari Sendviç orollari deb atalgan) — Tinç okeanining şimoliy qismidagi vulkanik kelib çiqqan orollar arxipelagi. ÖzME va rusça Vikipediyaga köra, arxipelag 24 ta orol va atolldan iborat bölib, şimoli-ğarbdan janubi-şarqqa taxminan 3600 km ga çözilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, uning tarkibida sakkizta yirik orol, bir neça atoll va köplab kiçik orolçalar bor; eng yaqin materikdan bir neça ming kilometr uzoqlikda joylaşgan va Okeaniyaning Polineziya qismiga kiradi. Arxipelag eng katta oroli — Gavayi nomi bilan atalgan. Ğarbdagi Midvey atollidan taşqari barça orollar 1959-yildan Amerika Qöşma Ştatlarining 50-ştati — Gavayi ştatini taşkil etadi.12

Asosiy orollar arxipelagning janubi-şarqiy qismida joylaşgan: Gavayi, Maui, Oaxu, Kauai, Molokai, Lanai, Niixau va Kaxoolave. Inglizça Vikipediyaga köra, Kaxoolavedan boşqa barça yirik orollarda aholi yaşaydi. Şimoli-ğarbdagi atoll, rif va qoyalar (Şimoli-ğarbiy Gavayi orollari) deyarli aholisiz bölib, milliy yodgorlik va YuNESKO Butunjahon merosi sifatida muhofaza qilinadi.

Rusça va inglizça Vikipediyaga köra, orollar zanjiri Tinç okeani litosfera plitasining mantiyadagi «issiq nuqta» ustidan şimoli-ğarbga sekin siljişi natijasida hosil bölgan. Şu sababli şimoli-ğarbdagi orollar qadimiyroq va yemirilib kiçrayib qolgan, janubi-şarqdagi Gavayi oroli esa eng yoş va eng katta. Faol vulkanlar faqat Gavayi va Maui orollarida bor.

ÖzME'ga köra, arxipelagning eng baland nuqtasi — Mauna-Kea söngan vulkani (4205 m). Rusça Vikipediyaga köra, uning okean tubidagi etagidan hisoblanganda balandligi taxminan 10 km ga yetadi. Mauna-Loa — maydoni böyiça dunyodagi eng katta yer usti faol vulkanlaridan biri, Kilauea esa eng faol vulkan hisoblanadi.

ÖzME'ga köra, iqlimi tropik dengiz iqlimi: eng issiq oy — avgustda örtaça harorat 21–25°, fevralda 18–21° atrofida. Rusça Vikipediyaga köra, iqlimga passat şamollari kuçli ta'sir qiladi: yoğinlarning asosiy qismi orollarning şimoliy va şarqiy yon bağirlariga tuşadi, şamolga teskari tomonlar ança quruq; köp yoğin oktabrdan aprelgaça bölgan davrga töğri keladi. ÖzME yillik yoğinni 3500–4000 mm deb körsatadi. Daryolari qisqa. Nam tomonlar tropik örmonlar bilan, quruq yon bağirlar esa savanna va butazorlar bilan qoplangan.

Uzoq vaqt tabiiy yakkalanib qolgani uçun orollarda endemik turlar juda köp. ÖzME'ga köra, ösimliklarning 90 foizi faqat şu yerda uçraydi. Rusça Vikipediyaga köra, quruqlikdagi turlarning taxminan 64 foizi endemik. Odamlar olib kelgan kalamuş, çoçqa, mangust kabi hayvonlar va örmonlarning kesilişi tufayli köplab mahalliy turlar yöqolib ketgan yoki xavf ostida.

Rusça Vikipediyaga köra, orollarga milodiy taxminan 300-yilda Markiz orollaridan, keyinroq Taitidan polineziyaliklar köçib kelgan. Yevropaliklar uçun orollarni 1778-yil 18-yanvarda ingliz dengizçisi Jeyms Kuk kaşf etgan va ularni Admiralteystvo rahbari Sendviç grafi şarafiga atagan; Kuk 1779-yilda şu yerda halok bölgan. 1810-yilda Kamexameha I orollarni yagona Gavayi qirolligiga birlaştirgan. XIX asrda yuqumli kasalliklar tufayli mahalliy aholi keskin kamaygan, şakarqamiş plantatsiyalariga Xitoy, Yaponiya, Filippin va boşqa joylardan işçilar keltirilgan. 1893-yilda Amerika kelib çiqişli plantatorlar qirolixa Liliuokalanini taxtdan ağdarib, respublika e'lon qilgan; keyin orollar AQŞga qöşib olingan. 1941-yil 7-dekabrda Yaponiyaning Pyorl-Xarbordagi harbiy-dengiz bazasiga hujumi AQŞni Ikkinçi jahon uruşiga tortgan. 1959-yil 21-avgustda Gavayi AQŞ ştatiga aylangan.

ÖzME'ga köra, orollar turizm va dam oliş zonasi bölib, iqlim kurortlari bilan maşhur.