Gazeta

Gazeta (italyança «gazzetta» — mayda çaqa pul) — kundalik hayotdagi voqealar, siyosat, iqtisod, madaniyat, sport va boşqa sohalarga oid xabar hamda materiallarni muntazam çop etadigan davriy naşr. Gazeta ommaviy axborot vositalarining eng qadimiy turlaridan biri. Inglizça Vikipediyaga köra, gazetalar odatda arzon qoğozda bosiladi, ammo bugun ularning aksariyati internetda ham çiqadi, ayrimlari esa bosma variantdan butunlay voz keçgan.1

ÖzME'ga köra, gazeta jamiyatning axborotga ehtiyojini qondiradi, öquvçilarda voqealarga munosabat şakllantiradi va jamoatçilik fikrini ifoda etadi. U ayni paytda iqtisodiy faoliyat obyekti — tovar ham hisoblanadi. Hajmi ikki sahifadan yuz sahifagaça va undan ham köp bölişi mumkin. ÖzME demokratik jamiyatda gazeta qonun asosida faoliyat yuritişi, tarqatgan axborotining haqqoniyligi uçun javob berişi, hokimiyat bilan jamiyat örtasida xolis vositaçi bölişi kerakligini ta'kidlaydi; matbuot erkinligi uning samarali işlaşi uçun asosiy şart sanaladi.

Gazetada turli janrlar qöllanadi: qisqa xabar, hisobot va reportaj voqeani tezkor yoritadi; şarh, suhbat (intervyu) va taqriz uning sabablarini izohlaydi; maqola va obzorlarda voqelik tahlil qilinadi. Bundan taşqari oçerk, felyeton, pamflet kabi publitsistik janrlar, öquvçi xatlari, badiiy asarlar, fotosurat va çizmalar ham bosiladi. ÖzME'ga köra, gazetani boş muharrir, bölim mudirlari va muxbirlardan iborat tahririyat çiqaradi. Inglizça Vikipediyaga köra, köp gazetalar xarajatini obuna, sotuv va reklamadan tuşgan daromad bilan qoplaydi, xalqaro voqealar haqidagi xabarlarni esa Associated Press, Reuters, Agence France-Presse kabi axborot agentliklaridan sotib oladi.

ÖzME'ga köra, gazetaning ilk körinişlari Qadimgi Rimda miloddan avvalgi 1-asrda qöl bilan yozilgan varaqa va byulletenlar şaklida paydo bölgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Xitoyda Tan sulolasi davrida (618–906) hukumat xabarlari yoğoç qolipdan bosib tarqatilgan. Nom esa Venetsiya bilan boğliq: ÖzME'ga köra, 16-asrda u yerda qöl yozma xabarnomani öqiş uçun «gazzetta» degan mayda tanga tölangan.

Inglizça Vikipediyaga köra, Iogann Gutenberg taxminan 1450-yilda harf terib bosiş usulini yaratgaç, gazetaning tarqalişiga zamin hozirlandi. Köpinça birinçi gazeta deb 1605-yildan Strasburgda Iogann Karolus naşr etgan nemis tilidagi «Relation» tan olinadi. Fransiyadagi ilk gazeta — «La Gazette» 1631-yilda çiqa boşlagan; ÖzME'ga köra, uni qirol Lyudovik XIIIning şifokori Teofrast Renodo taşkil qilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, hanuz çiqib kelayotgan eng qadimgi gazeta — 1645-yilda Stokgolmda taşkil etilgan «Post- oç Inrikes Tidningar» (hozir faqat internetda), Angliyadagi ilk muvaffaqiyatli kundalik gazeta esa 1702–1735-yillarda çiqqan «The Daily Courant».

Ilk gazetalar haftada yoki ikki haftada bir marta, kam nusxada çiqib, asosan saroy va savdo yangiliklarini bergan. ÖzME'ga köra, 18-asrdan boşlab Angliya, Germaniya, Fransiya, Italiya va AQŞda kundalik ijtimoiy-siyosiy gazetalar köpaygan, iqtisodiyot, ilm-fan, adabiyot, sportga ixtisoslaşgan naşrlar ham paydo bölgan. Inglizça Vikipediyaga köra, 1830-yilda AQŞda reklamadan tuşgan daromad hisobiga juda arzon sotiladigan «tiyinlik gazetalar» çiqa boşlab, gazetani keng ommaga yetkazgan.

ÖzME'ga köra, Turkistonda davriy matbuot 19-asrning 70-yillarida rus tilidagi «Turkestanskiye vedomosti» gazetasi bilan boşlangan; bir vaqtning özida özbek tilida «Turkiston viloyatining gazeti» ham çiqqan. 1917-yilgaça ölkada özbek, rus va boşqa tillarda 100 dan ortiq gazeta naşr etilgan. 20-asr boşida jadid ma'rifatparvarlari «Taraqqiy», «Xurşid», «Şuhrat», «Samarqand», «Sadoi Turkiston», «Sadoi Farğona» kabi gazetalarni çiqargan. ÖzME'ga köra, «Taraqqiy»ning birinçi soni çiqqan kun — 1906-yil 27-iyun — 1993-yildan boşlab Özbekistonda matbuot va ommaviy axborot vositalari xodimlari kuni sifatida nişonlanadi.

Sovet davrida gazetalar kommunistik partiya nazorati ostida çiqqan. ÖzME'ga köra, mustaqillikdan söng (1991) ular yönalişini özgartirgan, ayrimlarining nomi ham almaşgan: masalan, «Sovet Özbekistoni» «Özbekiston ovozi», «Öqituvçilar gazetasi» «Ma'rifat» deb atala boşlagan. 1997-yilgi «Ommaviy axborot vositalari töğrisida»gi qonun yuridik va jismoniy şaxslarga gazeta ta'sis etiş huquqini bergan. ÖzME ma'lumotiga köra, 2001-yilda respublikada 507 nomdagi gazeta çiqqan, ularning bir galgi umumiy adadi qariyb 2,1 million nusxa bölgan.

Inglizça Vikipediyaga köra, taxminan 2005-yilda dunyoda 6580 ga yaqin kundalik gazeta çiqib, kuniga 395 million nusxa sotilgan. Internetning keng tarqalişi va 2008-yilgi moliyaviy inqiroz reklama daromadlari hamda adadlarning keskin kamayişiga olib kelgan: tarmoqning yillik daromadi 2005–2007-yillarda 100 milliard dollarga yaqin bölgan bölsa, 2016-yilda 53 milliard dollargaça tuşgan. Köp gazetalar onlayn naşrga asosiy e'tibor qaratib, pullik obuna tizimini joriy etmoqda.