Ğazni viloyati

Ğazni — Afğonistonning janubi-şarqida joylaşgan viloyat, mamlakatdagi 34 viloyatdan biri. Ma'muriy markazi — Ğazni şahri. Viloyat Kobul–Qandahor magistrali yölida joylaşgan va tarixan muhim savdo markazi bölgan.

Ğazni 7-asrgaça va şu asr davomida gullab-yaşnagan buddaviylik markazi edi. Qazişmalarda hindu va buddaviy diniy buyumlari topilgan. 644-yilda xitoylik ziyoratçi Syuanszan Jaguda şahriga (ehtimol, Ğazni) taşrif buyurgan. 10-asrda, Ğaznaviylar davrida va undan keyin viloyat Ğazna deb atalgan.

683-yilda Umaviylar xalifaligi qöşinlari hududga islomni olib kelgan, ammo mahalliy qabilalar qattiq qarşilik körsatgan. Şahar 869-yilda Safforiylar tomonidan butunlay vayron qilingan. Qayta tiklangaç, 994–1160-yillarda Ğaznaviylar poytaxti bölgan. 1151-yilda ğuriy Alouddin şaharni vayron qilgan, 1221-yilda uni Çingizxon qöşinlari butunlay xarob etgan. Keyinçalik şahar Qarluqlar davrida qayta tiklangan. 1738-yilda hududni Nodirşoh bosib olgan, 1747-yilda Ahmadşoh Durroniy Ğaznini Durroniylar imperiyasi tarkibiga kiritgan. Birinçi ingliz–afğon uruşi paytida şahar ingliz boşçiligidagi hind qöşinlari tomonidan vayron qilingan.

Afğoniston uruşi (1979–1989) yillarida viloyatda 191-alohida motoöqçi polk joylaşgan (rus tilidagi manbaga köra). 2001-yil oktyabrdagi AQSH boşçiligidagi bosqindan söng viloyatda qayta tiklaş guruhi va NATO bazasi bölgan. 2007-yil iyulda taliblar 23 nafar janubiy koreyalik ixtiyoriyni garovga olgan. 2018-yil avgustda Ğazni jangi yuz bergan.

Viloyat Maydon-Vardak, Logar, Paktiya, Paktika, Zobul, Uruzgan, Daykundi va Bomiyon viloyatlari bilan çegaradoş. Geologik tadqiqotlarga köra, Ğazni dunyodagi eng boy litiy konlaridan biriga ega bölişi mumkin. Zarkaşan konida oltin va mis topilgan.

Inglizça manbaga köra, 2020-yilda aholi soni taxminan 1 386 764 nafar; rus tilidagi manbada 2007-yil uçun 1 092 000 körsatilgan. Viloyat maydoni — 22 915 km² (rus manbasi). Tumanlar soni rus manbasida 18 ta, ingliz manbasida 19 ta deb berilgan. Viloyat köp millatli; hazoralar va paştunlar aholining taxminan 45 foizdan taşkil etadi. Hazoralar asosan şimol va ğarbda, paştunlar janub va şarqda yaşaydi.

Andar tumanidagi Sardeh Band töğoni Paktika viloyati çegarasi yaqinida joylaşgan va Kahnjoor ekin maydonlarini suğorişda muhim. Töğon ham, kanal tizimi ham ta'mirni talab qiladi. Kobul–Qandahor magistrali viloyat orqali ötadi. Ğazni aeroporti 2012-yil aprelda iş boşlagan, 2018-yil avgustga qadar tijorat reyslari yöq edi. Viloyatni Şimoli-şarqiy elektr tizimi orqali umummilliy elektr tarmoğiga ulaş rejalaştirilgan.

Ğazni yulduzsimon rejali minoralari bilan maşhur: ular 12-asr örtalariga oid bölib, Bahromşoh masjidining saqlanib qolgan qismidir. Şahardagi eng muhim maqbara — Sulton Mahmud maqbarasi; şuningdek, Beruniy va Sanoiy kabi şoir va olimlarning qabrlari bor. Eski Ğazni xarobalarida ikkita minora saqlangan. 1960-yillarda 15 metrlik yotgan ayol Budda haykali topilgan; uning qismlari öğirlangan.