GES kaskadi

GES kaskadi — bitta daryo yoki suv havzasida poğonama-poğona, ya'ni birin-ketin joylaşgan va umumiy suv rejimi bilan özaro boğlangan gidroelektr stansiyalar majmui. Kaskadda yuqoridagi stansiyadan ötgan suv navbatdagi stansiya turbinalarini aylantiradi, şu tariqa daryo oqimining energiyasidan bir neça bor foydalaniladi. Rusça Vikipediyaga köra, kaskad deganda bir daryoda ketma-ket qurilgan bir neça GES tuşuniladi.12

ÖzME'ga köra, kaskad usuli daryoning energetik zaxiralaridan töliqroq foydalaniş, stansiyalar umumiy quvvatini oşiriş va ularning işini moslanuvçan boşqariş imkonini beradi. Rusça Vikipediya bir xil quvvatdagi bitta ulkan GES bilan soliştirganda kaskadning qöşimça ustunliklarini sanaydi:

• ketma-ket qurilgan bir neça past tögon bitta bahaybat tögonga qaraganda ança kiçik maydonni suv ostida qoldiradi;
• juda katta suv bosimiga çidaydigan yagona tögon qurilişi katta mablağ talab qiladi;
• kaskad, masalan, toşqin paytlarida stansiyalar quvvatini özgartirişni osonlaştiradi.

Odatda kaskadning yuqori poğonasida katta suv ombori bölib, u butun tizim uçun oqimni tartibga soladi. Bundan taşqari, ÖzME'ga köra, yirik daryolarda GES kaskadlari qurilişi kema qatnovini ham yaxşilaydi, çunki tögonlar ortida hosil bölgan suv omborlari daryoni çuqur va kemalar yuradigan holga keltiradi.

ÖzME'ga köra, Volga-Kama (Rossiya) va Dnepr (Ukraina) kaskadlari Kaspiy, Azov, Qora, Boltiq va Oq dengizlarini yagona suv transporti tizimiga birlaştirgan. Rusça Vikipediyaga köra, Rossiyadagi eng quvvatli kaskad — Angara kaskadi, dunyodagi eng yirigi esa Xitoydagi Yanszi daryosida qurilgan, umumiy quvvati 64 gigavattdan oşadigan kaskad bölib, uning tarkibiga «Uç dara» GESi kiradi.

ÖzME'ga köra, 2001-yil holatiga Özbekistonda Toşkent, Çirçiq, Bözsuv, Samarqand, Şahrixon va boşqa GES kaskadlari işlab turgan. Ulardan eng yirigi — Çirçiq-Bözsuv kaskadi. Rusça Vikipediyaga köra, u Çirçiq daryosi, undan ajralgan kanallar hamda Pskom va Çotqol daryolarida joylaşgan 21 ta amaldagi stansiyadan iborat bölib, umumiy quvvati 1200 megavattdan oşadi, yiliga örtaça 4,67 milliard kilovatt-soat elektr energiyasi işlab çiqaradi. Kaskadning yuqori poğonasi — Çorvoq GESi bölib, uning quvvati butun kaskad quvvatining yarmiga teng; Çorvoq suv ombori esa butun tizim uçun suv oqimini boşqaradi. Rusça Vikipediyaga köra, şu tizimga kiruvçi Bözsuv GESi Özbekistondagi birinçi gidroelektr stansiya bölib, 1923–1936-yillarda qurilgan. Bu inşootlar elektr energiyasidan taşqari suğoriş va suv ta'minoti uçun ham muhim ahamiyatga ega.