Gneys
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Gneys — çökindi yoki magmatik toğ jinslarining yer qa'rida yuqori harorat va bosim ta'sirida qayta kristallanişidan hosil bölgan metamorfik jins. ÖzME uni granitoid tarkibli kristalli slanets deb ta'riflaydi. Gneysning eng yaqqol belgisi — oç va töq qatlamlarning almaşinib kelişidan yuzaga keladigan yöl-yöl körinişdir.1
Nomi
13Inglizça Vikipediyaga köra, ingliz tilida bu söz kamida 1757-yildan beri işlatiladi va nemisça «Gneis» sözidan olingan. U, ehtimol, örta yuqori nemis tilidagi «gneist» — «uçqun» sözi bilan boğliq: jins yaltirab turgani uçun şunday atalgan bölişi mumkin.
Tarkibi va tuzilişi
13ÖzME'ga köra, gneysning rangi oqiş, kulrang yoki yaşilsimon böladi. Asosiy minerallari — kvars, dala şpati, biotit, muskovit, amfibol, ba'zan avgit; ularga granat, sillimanit, şuningdek apatit, sirkon va sfen kabi aksessor minerallar hamda ruda minerallari qöşiladi. Qaysi mineral ustun turişiga qarab biotitli, amfibolli, piroksenli yoki granatli gneyslar ajratiladi. Mikroskop ostida granoblast va porfiroblast tuzilişi körinadi.
Inglizça Vikipediya qatlamlanişning tabiatini batafsil tuşuntiradi: töq qatlamlar temir va magniyga boy (mafik) minerallardan, oç qatlamlar esa dala şpati va kvars kabi felzik minerallardan tarkib topadi. Bu qatlamlar eng kuçli siqiliş yönalişiga perpendikulyar holda şakllanadi; yassi minerallar burilib yoki qayta kristallanib bir tekislikka tiziladi. Gneys odatda amfibolit va granulit fatsiyalari şaroitida, ya'ni taxminan 600 °C dan yuqori haroratda hosil böladi.
Turlari
13Gneyslarni kelib çiqişiga köra ikkiga ajratiş nemis geologi Karl Rozenbuşga tegişli: ÖzME'ga köra, u 1891-yilda ortogneys va paragneys tuşunçalarini kiritgan. Ortogneys magmatik jinslardan, paragneys esa çökindi jinslardan hosil böladi. Inglizça Vikipediyada «közli» (augen) gneys ham alohida tilga olinadi: unda mayda donali asos içida linzasimon yirik dala şpati donalari körinib turadi.
Tarqalişi va ahamiyati
13Gneys Yer yuzida juda keng tarqalgan, ayniqsa tokembriy davriga oid qadimiy jinslar orasida köp uçraydi. Inglizça Vikipediyaga köra, Kanada şimoli-ğarbidagi Akasta gneysi Yerdagi eng qadimiy saqlanib qolgan qobiq parçalaridan biri bölib, uning yoşi taxminan 3,6–4 milliard yil deb baholanadi. ÖzME'ga köra, Özbekistonda gneys Hisor toğlarining janubi-şarqiy qismida, Sultonuvays va Ovminzatov toğlarida uçraydi.
Gneysdan quriliş materiali sifatida foydalaniladi: ÖzME uning şağal tayyorlaş, yölka plitalari yasaş va bino poydevorlarini qoplaşda işlatilişini qayd etadi. Inglizça Vikipediya uni asfalt qoplamalar uçun töldiruvçi va bezak toşi sifatida ham tilga oladi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Gneys // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/2637 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAGneys. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/2637
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/2637
Manbalar
2 ta manba- 1Inglizça Vikipediya: Gneissen.wikipedia.org
- 2ÖzME, 3-jild, 370–371-b.manbaa.uz · ÖzME, 3-jild, 370–371-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.