Grafika (tilşunoslik)

+ Grafika (yunonça «grapho» — yozaman, çizaman) — tilşunoslikda ikki ma'noda qöllanadigan atama. ÖzME'ga köra, birinçidan, u muayyan yozuvning barça yozma vositalari — grafemalar, tiniş belgilari, urğu belgisi va boşqalar …

+ ## Grafema tuşunçasi

+ Rusça Vikipediyaga köra, grafema — yozuvning ma'no farqlovçi eng kiçik birligi. Bir grafema turli şakllarda yozilişi mumkin, lekin ularning barçasi bir xil tuşuniladi; xuddi tovuşning aniq talaffuzi fonemaning allofoni d…

+ ## Fonematik yozuvdagi örni

+ ÖzME'ga köra, «grafika» tuşunçasi odatda harf-tovuş, ya'ni fonematik yozuvga nisbatan işlatiladi. Bunday yozuvda uç jihat ajratiladi: alifbo (harflar tarkibi), grafika (harflar va tovuşlar munosabati) va imlo (yoziş qoid…

+ Fanda «mukammal grafika» haqida tasavvur mavjud: unda har bir grafema faqat bitta fonemani bildiradi, har bir fonema esa faqat bitta grafema bilan ifodalanadi. ÖzME'ga köra, bu ideal heç bir yozuvda töla amalga oşmagan v…

+ ## Lotin asosidagi yozuvlar

+ ÖzME'ga köra, lotin alifbosiga asoslangan köplab yozuvlarda grafemalar va fonemalar soni örtasidagi nomuvofiqlik bu alifboning boşqa tillarga deyarli özgarişsiz moslaştirilgani bilan boğliq: lotin yozuvidagi 25 ta harf h…

+ Bu holat ayniqsa ingliz yozuvida yaqqol namoyon böladi: ÖzME'ga köra, 46 fonemani ifodalaş uçun unda bor-yöği 26 harf bor. Şu sababli ingliz tilida murakkab grafemalar — ikki harfli digraflar, uç harfli trigraflar va und…

+ ## Kirill asosidagi yozuvlar

+ ÖzME'ga köra, kirill yozuviga asoslangan grafik tizimlarda grafema va fonemalar soni örtasidagi nomuvofiqlik ança kam. Buning sababi — kirillitsa uçun asos bölgan yunon alifbosi slavyan tillarining tovuş tarkibini hisobg…

+ ## Örganilişi

+ ÖzME maqolasi grafika va grafemika nazariyasiga oid V. I. Balinskaya, T. A. Amirova, L. R. Zinder kabi olimlarning tadqiqotlariga hamda «Hozirgi özbek adabiy tili» darsligiga tayanadi.