Grafit
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Grafit (yunonça grapho — «yozaman») — sof uglerodning tabiatda uçraydigan körinişlaridan biri bölgan mineral. U yumşoq, qora-kulrang, metallsimon yaltiroq, elektrni yaxşi ötkazadigan va yuqori haroratga çidamli modda. Olmos bilan bir xil elementdan tuzilgan bölsa-da, atomlarining joylaşişi boşqaça bölgani uçun xossalari keskin farq qiladi.12
Nomi va tarixi
13Rusça va inglizça Vikipediyaga köra, «grafit» nomini 1789-yilda nemis mineralogi Abraham Gotlob Verner taklif qilgan. Ungaça bu mineral molibdenit va qörğoşin minerallari bilan adaştirilib, «qora qörğoşin» deb atalgan. Inglizça Vikipediyada qayd etilişiça, XVI asrda Angliyaning Borroudeyl hududida juda sof grafit koni topilgan; undan qalam taxtaçalari kesib olingan, töp öqlari quyiladigan qoliplar ham şu mineral bilan qoplangan.
Xossalari
13ÖzME'ga köra, grafit geksagonal singoniyada kristallanadi; kristallari olti burçakli plastinka, taxtaça va tangaça şaklida böladi. Mineral qatlamli tuzilişga ega: har bir qatlam olti burçakli halqalarga birikkan uglerod atomlaridan iborat, qatlamlar esa bir-biri bilan zaif boğlangan. Şu sababli grafit qatlamlarga oson ajraladi, qalam izi qoldiradi va qöl bilan uşlaganda yoğsimon tuyuladi. Uning qattiqligi Moos şkalasi böyiça 1 ga teng. ÖzME ziçligini 2,2 g/sm³ deb körsatadi, rusça Vikipediyada esa 2,08–2,23 g/sm³ oraliği keltiriladi. Grafit erimaydi, havosiz muhitda qizdirilganda barqaror, kimyoviy jihatdan çidamli. Sun'iy usulda ham olinadi.
Tarqalişi
13Grafit asosan metamorfik jinslarda — kristall slanetslar, gneyslar va marmarlarda, kamroq magmatik jinslarda uçraydi. ÖzME'ga köra, Özbekistonda Qoratepa, Zirabuloq, Quljuqtov va Markaziy Qizilqumda mayda va yirik konlari bor, eng kattasi — Quljuqtovdagi Toşqazğan koni. Dunyoda Rossiya (Ilmen toğlari), Ukraina (Krivoy Rog), Kanada, Avstraliya va AQŞdagi konlar maşhur. Inglizça Vikipediyaga köra, qazib olingan grafitni eksport qiluvçi asosiy mamlakatlar — Xitoy, Meksika, Kanada, Braziliya va Madagaskar; rusça Vikipediya Xitoyni grafitning eng yirik işlab çiqaruvçisi va qayta işlovçisi deb ataydi.
Qöllanilişi
13Grafitdan qalam ötkir uçlari, metall eritiladigan tigellar, elektrodlar, böyoqlar va moylaş vositalari tayyorlanadi. ÖzME'ga köra, u yadro texnikasida, raketa dvigatellari soplosini qoplaşda va yuqori haroratga çidamli böyoqlar işlab çiqarişda ham işlatiladi. Inglizça Vikipediya grafitning pölat quyişda uglerod qöşimçasi sifatida, tormoz qoplamalarida va litiy-ion akkumulyatorlarida qöllanişini ham qayd etadi; rusça Vikipediyaga köra, elektr transporti uçun akkumulyatorlar işlab çiqarişda grafitga talab ayniqsa oşgan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Grafit // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/3260 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAGrafit. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/3260
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/3260
Manbalar
2 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Графитru.wikipedia.org
- 2Inglizça Vikipediya: Graphiteen.wikipedia.org
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.