Grozniy

Grozniy (çeçença: Solja-GІala) — Rossiya Federatsiyasidagi şahar, Çeçen Respublikasining poytaxti va eng yirik şahri. Şahar Sunja daryosi vodiysida joylaşgan.

Grozniy qal'asi 1818-yilda general Aleksey Yermolov tomonidan Sunja daryosining quyi oqimida asos solingan. Rus manbasiga köra, qal'a 1818-yil 22-iyunda qöyilgan va uni 4 oyda beş ming rus askari qurgan. Qal'a Xonqal'a dara orqali çeçen toğliklarining tekislikka çiqişini tösiş uçun möljallangan edi.

1869-yil 30-dekabrda (yangi uslubda 1870-yil 11-yanvar) qal'a Terek viloyatining şahriga aylantirildi. 1890-yillarning boşida atrofda sanoat miqyosida neft qazib oliş boşlandi. Beslan–Grozniy temir yöl tarmoği 1893-yil 1-maygaça qurib bitkazildi, şu yilning 6-oktyabrida esa birinçi neft quduqi burğulandi. Inglizça manbaga köra, aholi 1897-yildagi 15 600 kişidan 1913-yilda 30 400 kişiga yetdi. Neft sanoatining rivojida Alfred Nobel ham iştirok etgan.

Fuqarolar uruşi davrida, 1918-yil avgustdan noyabrgaça şaharda «yuz kunlik janglar» böldi. 1920-yilda şaharda sovet hokimiyati mustahkamlandi. 1936-yil 5-dekabrdan Grozniy Çeçeno-Inguş ASSR poytaxti böldi. 1942-yil yozida Germaniya qöşinlari Grozniy neft rayonlarini egallaşga urindi, ammo şaharga yetib kela olmadi. 1944-yilda çeçenlar va inguşlar deportatsiya qilinişi munosabati bilan Grozniy Grozniy viloyatining markaziga aylandi; 1957-yil 9-yanvardan qayta tiklangan Çeçeno-Inguş ASSR poytaxti böldi.

SSSR parçalanganidan keyin şahar Joxar Dudayev boşçiligidagi separatistik hukumat markaziga aylandi. Rossiya armiyasi va içki qöşinlarining 1995 va 2000-yillardagi harbiy operatsiyalari natijasida şahar butunlay vayron böldi. 1997-yilda (rus manbasida 1998–1999-yillarda) Içkeriya hokimiyati şaharni Joxar-Ğala deb qayta nomladi. 2005-yilda Çeçen parlamenti şaharni Axmadqal'a deb ataşni taklif qildi, ammo bu taklif Ramzan Qodirov tomonidan rad etildi.

Şahar respublikaning markaziy qismida, Sunja daryosining ikkala qirğoğida joylaşgan. Uni Grozniy (ğarb, şimol va şarqdan) va Urus-Martan (janubdan) tumanlari örab turadi. Iqlimi mvia mötadil kontinental: qişi yumşoq, yozi issiq va uzoq davom etadi. Şahar şimoldan esadigan sovuq şamollardan himoyalanmagan, şuning uçun qişda ba'zan −20 °C va undan past sovuq böladi, yozda esa issiqlik soyada +35 °C dan oşişi mumkin.

Rus Vikipediyasiga köra, 2025-yilda aholi 399 286 kişi (respublika aholisining 25,33 %). Inglizça manbaga köra, 2021-yilgi röyxatda 328 533 kişi qayd etilgan; 2002-yilda 210 720, 1989-yilda 399 688 kişi edi. Özbekça manbada 1992-yilda aholi 387,5 ming, 2000-yilda taxminan 70 ming kişi deb körsatilgan.

Grozniy neft qazib oliş rayonining markazi bölgan. Sanoati neftni qayta işlaş, neft kimyosi, kimyo, maşinasozlik (neft jihozlari, tibbiy asboblar), oziq-ovqat (konserva, vino, pivo, göşt kombinati va boşqalar) hamda yengil sanoat (tikuvçilik, poyabzal) korxonalaridan iborat bölgan.

Özbekça manbaga köra, şaharda 3 oliy öquv yurti (jumladan universitet), 3 teatr, ölkaşunoslik va tasviriy san'at muzeylari bölgan. Qal'aga rus yozuvçilari Aleksandr Griboyedov, Mixail Lermontov va Lev Tolstoy kelgan. Şaharda 1942-yilgi yonğinlarga qarşi kuraşgan grozniylik öt öçiruvçilar xotirasiga haykal örnatilgan. Xalqaro aeroport (Xonqal'a) mavjud. 2015-yilda şaharga «Harbiy şuhrat şahri» unvoni berilgan.