Grunt suvlari

Grunt suvlari — yer yuzasiga eng yaqin joylaşgan, doimiy mavjud birinçi suvli qatlamdagi yer osti suvlari. Ular toğ jinslarining ğovak va yoriqlarini töldirib, suv ötkazmaydigan birinçi qatlam ustida yiğiladi. Rusça Vikipediyaga köra, grunt suvining erkin sathi bor, ustida esa odatda suv ötkazmaydigan yaxlit qoplama bölmaydi; çuqurroqdagi artezian suvlaridan asosiy farqi — bosimsizligi.1

ÖzME'ga köra, grunt suvlari yoğin, daryo va kanal suvlari hamda atmosferadagi suv buğining quyuqlaşişidan hosil bölgan namlik toğ jinslari ğovaklari orqali pastga sizib tuşib, suv ötkazmaydigan qatlamga yetganda töplanişidan paydo böladi. Bunday tayanç qatlam giltuproq, yaxlit ohaktoş, otqindi yoki metamorfik jinslardan iborat bölişi mumkin. Suvning qançalik çuqurda yotişi aynan şu qatlamning holatiga va suvli jinslarning tuzilişiga boğliq. Grunt suvlari ayniqsa daryo vodiylaridagi allyuvial yotqiziqlarda (qum, qumoq tuproq, şağal), muzliklar qoldirgan jinslarda va çöllardagi dyunalar orasida keng tarqalgan.

Rusça Vikipediyaga köra, ular boş, yaxşi sementlanmagan jinslarda qatlam suvi sifatida, yaxşi sementlangan jinslarda esa yoriq suvi sifatida uçraydi; suv bilan ta'minlanadigan hudud odatda suvli qatlam tarqalgan hududga mos keladi.

Grunt suvlari yer yuzasiga yaqin bölgani sababli ularning sathi, kimyoviy tarkibi va fizik xossalari tez özgarib turadi. ÖzME bu özgarişlarning tabiiy sabablari qatorida havo harorati, yoğinning turi va miqdori, suv havzalarining yaqinligini, sun'iy sabablari qatorida suv omborlari, suğoriş inşootlari va kanalizatsiyani sanaydi. Rusça Vikipediyaga köra, nam iqlimda tuzlar yuvilib ketgani uçun grunt suvlari odatda çuçuk böladi. Suvning minerallaşuvi bir litrida erigan moddalar miqdori bilan ölçanadi: 1 grammgaça bölsa çuçuk, 1—3 gramm bölsa biroz şörroq, 3—10 gramm — şörroq, undan ortiq bölsa şör suv yoki namakob hisoblanadi. Çiqindixona va mol qabristonlari yaqinidagi grunt suvlari ifloslanişga ayniqsa moyil.

ÖzME'ga köra, ayrim hollarda grunt suvlari şahar va sanoat korxonalarini toza suv bilan ta'minlaşning asosiy manbai bölib xizmat qiladi. Rusça Vikipediyaga köra, ularga quduq va filtrli burği quduqlarini qazib erişiladi. Quriliş işlarida esa grunt suvlarining betonga yemiruvçi ta'siri — kislotali, sulfatli, magnezial va karbonat kislotali agressivligi oldindan tekşiriladi.

Özbekistonda grunt suvlarining paydo bölişi, tarqalişi, ularni qidiriş va işlatiş usullarini Ğ. O. Mavlonov, O. K. Lange, N. A. Kenesarin, U. M. Ahmedsafin va boşqa olimlar işlab çiqqan.